Ο καίριος ρόλος των εκπαιδευτικών, τι προβλέπει ο νόμος

Ένα παιδί που ξαφνικά αποσύρεται. Ένας μαθητής που εμφανίζει ανεξήγητους τραυματισμούς, γίνεται υπερβολικά παθητικός ή, αντίθετα, εκδηλώνει έντονη επιθετικότητα. Μια απότομη μεταβολή στη διάθεση, στον ύπνο ή στη συμπεριφορά, ακόμη και μια ζωγραφιά που προκαλεί προβληματισμό. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να είναι ένας από τους πρώτους ανθρώπους έξω από το οικογενειακό περιβάλλον που θα αντιληφθούν ότι κάτι έχει αλλάξει στη ζωή ενός παιδιού.

Διαβάστε: Παιδική κακοποίηση: Τι μπορεί να κρύβεται πίσω από ένα σημάδι ή ένα εύρημα DNA – Τι λέει στα Παραπολιτικά ο ψυχολόγος Στέφανος Αλεβίζος

Ακριβώς επειδή τα παιδιά περνούν σημαντικό μέρος της καθημερινότητάς τους στο σχολείο, ο ρόλος των εκπαιδευτικών στην έγκαιρη αναγνώριση πιθανών ενδείξεων κακοποίησης είναι καίριος. Δεν είναι, όμως, δική τους δουλειά να αποδείξουν ότι ένα παιδί κακοποιείται ούτε να επιχειρήσουν μόνοι τους να διερευνήσουν τι έχει συμβεί.

«Τα παιδιά από πολύ μικρή ηλικία περνούν σημαντικό μέρος της καθημερινότητάς τους στο σχολείο. Μας ενδιαφέρει να εκπαιδεύσουμε τους εκπαιδευτικούς, ώστε να μπορούν να αναγνωρίζουν κάποιες ενδείξεις, είτε μιλάμε για παιδικούς σταθμούς είτε για όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης», επισημαίνει στο parapolitika.gr ο Αλέξανδρος Καλαβρής, ψυχολόγος παιδιών και εφήβων, αξιωματικός Υγειονομικού της Ελληνικής Αστυνομίας και υποψήφιος διδάκτωρ με αντικείμενο την παιδική κακοποίηση.

Παιδική κακοποίηση: Τι προβλέπει ο νόμος

Η υποχρέωση αυτή δεν περιορίζεται στην ηθική ή παιδαγωγική ευθύνη ενός εκπαιδευτικού. Το θεσμικό πλαίσιο προβλέπει ότι όταν εκπαιδευτικός ή παιδαγωγός, κατά την άσκηση των καθηκόντων του, πληροφορείται ή διαπιστώνει ενδείξεις διάπραξης εγκλήματος ενδοοικογενειακής βίας σε βάρος ανηλίκου, οφείλει να προχωρήσει χωρίς καθυστέρηση σε αναφορά προς τις αρμόδιες διωκτικές Αρχές.

Κρίσιμη είναι ακριβώς η έννοια των «ενδείξεων». Ο εκπαιδευτικός δεν καλείται να συγκεντρώσει αποδεικτικά στοιχεία ή να εξακριβώσει μόνος του εάν πράγματι έχει τελεστεί κακοποίηση.

«Δεν χρειάζεται να έχουμε αποδείξεις. Ούτε οι εκπαιδευτικοί πρέπει να μπουν στη διαδικασία να διερευνήσουν οι ίδιοι τις ενδείξεις που έχουν», τονίζει ο κ. Καλαβρής.

Τι μπορεί να δει ένας εκπαιδευτικός

Οι ενδείξεις διαφοροποιούνται ανάλογα με τη μορφή της κακοποίησης αλλά και την ηλικία του παιδιού. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να υπάρχουν εμφανή σωματικά σημάδια, όπως μελανιές, χτυπήματα ή άλλοι τραυματισμοί. Σε άλλες, όμως, αυτό που «μιλά» πρώτο είναι η συμπεριφορά.

«Βλέπουμε κυρίως αλλαγές στη συμπεριφορά. Ξαφνική απόσυρση, καταθλιπτικά στοιχεία, υπερβολική παθητικότητα. Το παιδί το βλέπεις σαν να είναι κάτι χαμένο. Ή ακόμη και το αντίθετο μπορεί να συμβεί», αναφέρει ο Αλέξανδρος Καλαβρής.

Ένα παιδί μπορεί να γίνει επιθετικό, να εμφανίσει επίμονη θλίψη, έλλειψη ενέργειας ή αλλαγές στον ύπνο. Στη συναισθηματική κακοποίηση μπορεί επίσης να παρατηρηθεί απώλεια δεξιοτήτων που είχε ήδη κατακτήσει. «Πολλές φορές στη συναισθηματική κακοποίηση έχουμε την απώλεια ήδη κατακτημένων δεξιοτήτων, ανάλογα βέβαια και με την ηλικία. Για παράδειγμα, μπορεί να έχουμε την επανεμφάνιση της ενούρησης».

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται και σε συμπεριφορές σεξουαλικής φύσης που δεν συμβαδίζουν με την ηλικία του παιδιού. «Στη σεξουαλική κακοποίηση βλέπουμε ασυνήθιστη γνώση ή συμπεριφορά σεξουαλικής φύσης που δεν αρμόζει στην αναπτυξιακή φάση από την οποία διέρχεται και στη χρονολογική ηλικία ενός παιδιού», εξηγεί.

Το μικρό παιδί, μάλιστα, δεν είναι απαραίτητο ότι αντιλαμβάνεται πως αυτό που βιώνει δεν είναι φυσιολογικό. «Όταν συμβαίνει πραγματικά κάτι τέτοιο, ένα μικρό παιδί δεν έχει ούτε τη γνώση ούτε την κατανόηση», σημειώνει.

Η εικόνα μπορεί να μεταβληθεί καθώς μεγαλώνει. «Στη μετάβαση από την παιδική στην εφηβική ηλικία, το παιδί αρχίζει να καταλαβαίνει ότι αυτό που συνέβαινε όλα τα χρόνια δεν είναι φυσιολογικό. Και εκεί μπορεί να δεις μια μεγάλη κατάρρευση, κυρίως συναισθηματική».

Όταν ένα παιδί “μιλά” μέσα από τη ζωγραφιά

Ένα ακόμη στοιχείο στο οποίο αναφέρεται ο κ. Καλαβρής είναι το παιδικό ιχνογράφημα. Η ζωγραφιά δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη κακοποίησης, μπορεί όμως, στο πλαίσιο εξειδικευμένης αξιολόγησης, να προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες.

«Ένα πολύ δυνατό κομμάτι είναι το παιδικό ιχνογράφημα. Η ζωγραφιά του παιδιού είναι ένα εργαλείο ανίχνευσης της κακοποίησης και της εκμετάλλευσης. Το γνωρίζουμε και από τη βιβλιογραφία και, όταν μπαίνουμε να ελέγξουμε πιο συστηματικά, η παιδική ζωγραφιά μάς βοηθάει πάρα πολύ», λέει χαρακτηριστικά.

Όπως εξηγεί, «υπάρχουν σχήματα στη ζωγραφιά που μπορεί να παραπέμπουν σε σεξουαλικά στοιχεία, να απεικονίζονται γεννητικά όργανα», ενώ μέσα από ένα σχέδιο μπορεί να αποτυπωθεί και το συναίσθημα του παιδιού.

Το σημαντικό, ωστόσο, είναι να μην επιχειρεί ο εκπαιδευτικός να ερμηνεύσει μόνος του μια ζωγραφιά ως «απόδειξη» κακοποίησης. Πρόκειται για ένα στοιχείο που μπορεί να προκαλέσει προβληματισμό και να αξιολογηθεί μαζί με τη συνολική εικόνα από τους κατάλληλους ειδικούς.

“Μην επιχειρήσετε να το διερευνήσετε μόνοι σας”

Αυτό είναι και το σημείο στο οποίο ο κ. Καλαβρής επιμένει περισσότερο. «Πολλές φορές εκπαιδευτικοί μπαίνουν στη διαδικασία να θέλουν οι ίδιοι να διερευνήσουν την υπόθεση και έτσι μπορεί να χαθούν σημαντικά στοιχεία που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν. Δεν είναι πάντα εύκολο να αποδειχθεί, ειδικά μια σεξουαλική κακοποίηση. Είναι μια πιο εξειδικευμένη εργασία», διευκρινίζει.

Ο ρόλος του εκπαιδευτικού είναι να παρατηρήσει, να καταγράψει με ακρίβεια αυτό που πραγματικά είδε ή άκουσε και να ενεργοποιήσει τη θεσμική διαδικασία – όχι να αναλάβει ο ίδιος τον ρόλο του ερευνητή.

“Συμβαίνει και στις ‘καλές’ οικογένειες”

Υπάρχει, τέλος, ένας ακόμη παράγοντας που μπορεί να κάνει ένα περιστατικό δυσκολότερο να γίνει αντιληπτό: η πεποίθηση ότι η παιδική κακοποίηση αφορά συγκεκριμένο κοινωνικό ή οικογενειακό προφίλ.

«Είναι μύθος ότι η κακοποίηση συμβαίνει μόνο στις οικογένειες όπου οι γονείς έχουν προβλήματα, ψυχικές ασθένειες, προβλήματα με τη χρήση ουσιών ή εμπλοκές με τον νόμο. Συμβαίνει και στις “καλές” οικογένειες», υπογραμμίζει ο ειδικός.

Ιδιαίτερα στη σεξουαλική κακοποίηση, ο κίνδυνος δεν προέρχεται απαραίτητα από έναν άγνωστο. «Συνήθως το πρόσωπο έρχεται μέσα από το οικογενειακό περιβάλλον. Είναι ένα πρόσωπο το οποίο το παιδί γνωρίζει και πιθανότατα εμπιστεύεται».

Αυτό ακριβώς μπορεί να κάνει ακόμη δυσκολότερη την αναγνώριση όσων συμβαίνουν από το ίδιο το παιδί. «Είναι πιο δύσκολο να πιστέψει ότι κάποιος από το οικογενειακό του περιβάλλον ή τον περίγυρό του θα του κάνει κάτι κακό. Το παιδί δεν μπορεί να το καταλάβει».

Για τον εκπαιδευτικό, επομένως, το ζητούμενο δεν είναι να «λύσει» μια πιθανή υπόθεση κακοποίησης. Είναι να γνωρίζει το παιδί που έχει καθημερινά απέναντί του, να αντιληφθεί μια αλλαγή που προκαλεί εύλογη ανησυχία και να γνωρίζει τι οφείλει να κάνει στη συνέχεια.

Γιατί, όταν υπάρχουν ενδείξεις ότι ένα παιδί μπορεί να βρίσκεται σε κίνδυνο, η αναζήτηση της απόδειξης δεν είναι δουλειά του εκπαιδευτικού. Η κινητοποίηση, όμως, είναι.