Τάσος Τσαλίκης: Ο δάσκαλος από το σχολείο Αργαλαστής που εκτελέστηκε στον τοίχο της Καισαριανής

Ο Σύλλογος Ιστορίας και Μνήμης Εθνικής Αντίστασης (Σ.Ι.Μ.Ε.Α.) στον Βόλο, με αφορμή φωτογραφίες που αποτυπώνουν στιγμές από την εκτέλεση των 200 Ελλήνων αντιστασιακών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, την 1η Μαΐου 1944, οι οποίες εμφανίστηκαν σε δημοπρασία στο eBay και ήρθαν για πρώτη φορά στη δημοσιότητα σχεδόν 82 χρόνια μετά, με ανάρτησή του στην προσωπική του σελίδα δημοσιεύει το κείμενο μνήμης του μέλους του Γιάννη Κονιόρδου, ο οποίος αναφέρεται στον νεαρό δάσκαλο από την Αργαλαστή Τάσο Τσαλίκη, ο οποίος ήταν μεταξύ των εκτελεσθέντων στην Καισαριανή.

Πιο συγκεκριμένα το κείμενο έχει ως εξής:

Η τελευταία διαδρομή

του δάσκαλου Τάσου Τσαλίκη

Κείμενο: Γιάννης Κονιόρδος

«Tην Πρωτομαγιά του 1944 εκτελέστηκαν στην Καισαριανή 200 φυλακισμένοι όμηροι από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου, ως αντίποινα για τον θάνατο ενός Γερμανού στρατηγού σε ενέδρα του ΕΛΑΣ, έξω από τους Μολάους στην Πελοπόννησο. Οι περισσότεροι από τους ομήρους ήταν έγκλειστοι κομμουνιστές που είχαν εκτοπιστεί και φυλακιστεί στη διάρκεια της Μεταξικής δικτατορίας και παραδόθηκαν από τις ελληνικές αρχές στους κατακτητές. Ανάμεσα στους ομήρους ήταν και ο δάσκαλος Τάσος Τσαλίκης από την Αργαλαστή Πηλίου.

Ο Τάσος γεννήθηκε στην Αργαλαστή το 1911 και ήταν το πρώτο από τα έξη παιδιά της οικογένειας του Γιάννη και Ζωής Τσαλίκη. Τελείωσε το Ελληνικό σχολείο, που τίμησε ο Βάρναλης, και συνέχισε σπουδές στο Γυμνάσιο του Βόλου. Τις διδασκαλικές του σπουδές έκανε στο Τριτάξιο Διδασκαλείο της Λαμίας όπου εγγράφηκε το 1928 και αποφοίτησε το 1931. Εκεί ήρθε σε επαφή με τις σοσιαλιστικές και μαρξιστικές ιδέες και με τις ιδεολογικές και παιδαγωγικές κληρονομιές και κατακτήσεις του «Παιδαγωγικού Ομίλου». Την ίδια εποχή (1929) εμφανίζεται και η «αριστερή Παράταξη» των δασκάλων που εξελίσσεται σε μια δυναμική παράταξη με μεγάλη επιρροή στους κόλπους της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας (ΔΟΕ). Από τα χρόνια του Διδασκαλείου ο Τσαλίκης οργανώθηκε στην ΟΚΝΕ και ανέπτυξε δράση οργανώνοντας μαθητικά συσσίτια και άλλες εκδηλώσεις. Η δράση του και οι ιδεολογικές του απόψεις μάλιστα ανάγκασαν τον Σύλλογο των καθηγητών να ασχοληθεί ιδιαίτερα με την περίπτωσή του σε σχετικές συνεδριάσεις, αλλά και να μπει στο στόχαστρο των διωκτικών αρχών. Είναι η εποχή του «Ιδιώνυμου» και των διώξεων, ειδικά των δημοσίων υπαλλήλων.

Μετά την αποφοίτησή του εργάστηκε πρώτα στα «Ηνωμένα Εκπαιδευτήρια» στο Βόλο, έπειτα στο χωριό Μπιρ (σημερινή Καλλιθέα λίγο έξω από το κεφαλοχώρι της Αργαλαστής) και έπειτα στο Δημοτικό σχολείο Αργαλαστής. Δεν υπάρχουν στοιχεία ή μαρτυρίες για την πολιτική ή συνδικαλιστική του oργάνωση και δράση ως δάσκαλος, ωστόσο, την εποχή που ξαναγύρισε στο χωριό, υπήρχαν οργανωμένες ομάδες κομμουνιστών με παράνομη δράση. Πιθανόν με υπόδειξη της Επιτροπής Εθνικής Ασφαλείας που λειτουργούσε και στην Αργαλαστή συνελήφθη ο Τσαλίκης το 1936, αν και η πολιτική του ταυτότητα δεν ήθελε ιδιαίτερες υποδείξεις. Εκτός τη δράση του στο Διδασκαλείο, άρθρα του με εκπαιδευτικό-κοινωνικό περιεχόμενο δημοσίευε η Bολιώτικη εφημερίδα «Λαϊκή Φωνή». Σύμφωνα με μαρτυρία του Γιώργου Ζηργάνου που έτυχε να είναι παρών, τον συνέλαβαν ένα βράδυ στο σπίτι του ο αστυνόμος Νικόπουλος με τον ενωμοτάρχη Μηλεών Γρεβενίτη και χωροφύλακες.

Ο Τσαλίκης εξορίστηκε αρχικά στον Αη Στράτη και στη συνέχεια μεταφέρθηκε στις φυλακές της Ακροναυπλίας, Εκεί, θα μείνει στον 2ο θάλαμο των «διανοουμένων» και θα γνωριστεί με τον Δημήτρη Γληνό, που μεταφέρθηκε στην Ακροναυπλία από την Ανάφη στις 7/5/37. Ο Γληνός, για όσο χρόνο έμεινε εκεί (ως τον Μάιο του 1938) ανέλαβε την οργάνωση και καθοδήγηση μορφωτικών δραστηριοτήτων δίνοντας με την παρουσία του την ανάλογη αίγλη και κίνητρο για συμμετοχή σε όλους τους εγκλείστους. Ο Τσαλίκης είχε αναλάβει τα μαθήματα των Ελληνικών.

Στην Ακροναυπλία ο Τσαλίκης έμεινε μέχρι τον Σεπτέμβρη του 1942. Τότε, οι Ιταλικές αρχές, έχοντας σχεδιάσει το κλείσιμο των φυλακών άρχισαν τις μεταγωγές των κρατουμένων. Η πρώτη μεταγωγή 50 κρατουμένων έγινε στις 14/9/42. Απ’ αυτούς, οι 25, μεταξύ αυτών και ο Τσαλίκης , οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο Τρικάλων και οι υπόλοιποι στο Στρατόπεδο συγκέντρωσης Λάρισας. Στο στρατόπεδο των Τρικάλων έμειναν μέχρι τον Μάιο του ’43 επειδή οι Ιταλοί, λόγω της αυξανόμενης απειλής των ανταρτών και της γειτνίασης της πόλης με τον Κόζιακα, έκλεισαν το στρατόπεδο και μετέφεραν τους κρατούμενους στη Λάρισα.

Στο στρατόπεδο της Λάρισας ο Τσαλίκης έμεινε από τις 18 Μαίου ’43 έως τον Αύγουστο ’43, οπότε και μεταφέρθηκε για το Χαϊδάρι. Λίγες μέρες αφότου πήγε στη Λάρισα στις 5 Ιουνίου ’43 είδε να παίρνουν τους 106 συγκρατούμενούς του που εκτέλεσαν οι Ιταλοί στο Κούρνοβο, ως αντίποινα για την ανατίναξη αμαξοστοιχίας από τον ΕΛΑΣ. Σύμφωνα με προφορική μαρτυρία, όσο καιρό ήταν έγκλειστος στη Λάρισα έγιναν κάποιες ενέργειες αποφυλάκισής του, αλλά ο ίδιος αρνήθηκε σε προνομιακή μεταχείριση απαντώντας «ή όλοι ή κανένας». Από κει κι έπειτα η ιστορία τού επιφύλαξε να ακολουθήσει και τους υπόλοιπους συγκρατούμενούς του στον τοίχο του Σκοπευτηρίου την Πρωτομαγιά του 1944.

Εκτός από τον Τάσο, και η υπόλοιπη οικογένεια συμμετείχε ενεργά στο αντιστασιακό κίνημα και υπέφερε διώξεις, φυλακίσεις κ.λ.π. Ο μικρότερος αδερφός του Αποστόλης (ήταν υπολοχαγός στον ΔΣΕ) πέθανε στην Τασκένδη, οι αδερφές του διώχθηκαν και φυλακίστηκαν[5].

Οι παλιοί μαθητές του που τον θυμούνταν με συγκίνηση και μιλούσαν με καλοσύνη για τον «πολύ καλό», «μορφωμένο», «πράο» και σεμνό δάσκαλό τους έχουν μάλλον φύγει όλοι απ’ τη ζωή. Ότι απομένει είναι το όνομα του Τάσου Τσαλίκη χαραγμένο πάνω στην πλάκα του μνημείου της Καισαριανής. Μέχρι πριν κάποια χρόνια, ένας παλιός συμμαθητής του στο Διδασκαλείο, ο Λευτέρης Κορέλης, είχε αναλάβει το χρέος της μνήμης της γενιάς του. Παραθέτω αυτούσιο το σχετικό απόσπασμα όπως το γράφει ο ίδιος: «Κάθε χρόνο που πηγαίνω στη σχετική τελετή ακούω το όνομά του στο προσκλητήριο των νεκρών Αγωνιστών:

-Tσαλίκης Τάσος. Παρών. Απαντάω μεγαλόφωνα και με κοιτάζουν περίεργα οι άλλοι.

-Αδερφός σου ήταν; με ρώτησε, την πρώτη φορά ο διπλανός μου.

-Ναι, του απάντησα και δάκρυσα. Δάκρυσε κι αυτός.

Έτσι του κάνω το μνημόσυνο….

Ας μου επιτραπεί να είναι το σημείωμα ετούτο μια ακόμα μικρή συμβολή στη μνήμη του». Γιάννης Κονιόρδος.

Υπενθυμίζεται πως στελέχη του Υπουργείου Πολιτισμού έχουν ήδη έρθει σε επαφή με τον συλλέκτη που ανέβασε τις φωτογραφίες από την Καισαριανή στο ebay και τις επόμενες ημέρες θα τον επισκεφθούν στη Γάνδη, ώστε να αποτιμήσουν την αυθεντικότητα, τη νομιμότητα της προέλευσης, καθώς και τη σημασία και την αξία της συλλογής. Εφόσον τεκμηριωθούν η γνησιότητα και η νόμιμη προέλευση, το υπουργείο θα προχωρήσει άμεσα, μέσω της κατάλληλης νομικής οδού, στις απαραίτητες ενέργειες για την απόκτησή της.

Οι δώδεκα φωτογραφίες, απεικονίζουν τις τελευταίες στιγμές των 200 αντιστασιακών κομμουνιστών πριν από την εκτέλεσή τους την Πρωτομαγιά του 1944 ως αντίποινα για τη δολοφονία του υποστράτηγου Φραντς Κερχ στους Μολάους της Λακωνίας από αντιστασιακούς.

Πρόκειται για φωτογραφίες που ανήκαν στο άλμπουμ του Γερμανού υπολοχαγού Χέρμαν Χόιερ, ο οποίος υπηρετούσε στη Μαλακάσα.

[1] Χ. Χαρίτος, Ι. Κανδήλα, Γ. Κοντομήτρος, Τα Διδασκαλεία Λαμίας και Καρπενησίου. Συμβολή στην Τοπική Εκπαιδευτική Ιστορία, Αθήνα 2002.

[2] Ενδεικτικά δες «Λαϊκή Φωνή», φ. 05/11/1933, 20/05/1934, 30/11/1934.

[3] Προφορική μαρτυρία Γ. Ζηργάνου στον γράφοντα.

[4] Για την πορεία του Τσαλίκη στις φυλακές και μεταγωγές έχουν αντληθεί πληροφορίες από: Β. Μπαρτζιώτας, Κι άστραψε φως η Ακροναυπλία, Αθήνα 1977, Β. Γιανόγκωνας, Ακροναυπλία, Αθήνα 1963, Α. Φλούντζης, Στρατόπεδα Λάρισας-Τρικάλων 1941-44, η γέννηση του αντάρτικου στη Θεσσαλία», Αθήνα 1977.

[5] Περισσότερα για την οικογένεια Τσαλίκη δες στο Ν. Κολιού, «Άγνωστες πτυχές Κατοχής και Αντίστασης 1941-44» τ. Β΄, σελ. 851.

[6] Λ. Κορέλης, Έτσι ήτανε πριν 50 χρόνια στο Διδασκαλείο Λαμίας, στο Χαρίτος κ.α., ο.π., σελ. 366-370.