Επιστολή Φον ντερ Λάιεν προς τους ηγέτες για το μεταναστευτικό

Η ενίσχυση του Frontex με νέα Δύναμη Ταχείας Αντίδρασης, η θέσπιση ευρωπαϊκού πλαισίου για την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στα εξωτερικά σύνορα και η ταχεία εφαρμογή του νέου Κανονισμού για τις επιστροφές είναι μεταξύ των προτεραιοτήτων που θέτει η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, προς τους ηγέτες της ΕΕ, ενόψει της Συνόδου Κορυφής που πραγματοποιείται την Πέμπτη και την Παρασκευή στις Βρυξέλλες.

Ανταπόκριση Βρυξέλλες – Γιώργος Συριόπουλος

Η πρόεδρος της Κομισιόν ξεκινά την επιστολή της με έναν απολογισμό της κατάστασης. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει, οι παράτυπες διελεύσεις των συνόρων βρίσκονται στο χαμηλότερο επίπεδο από το 2021, έχοντας μειωθεί κατά 55% την τελευταία διετία και περισσότερο από το ένα τρίτο μόνο φέτος. Μειώνονται επίσης οι αιτήσεις ασύλου και οι μη επιτρεπόμενες δευτερογενείς μετακινήσεις, ενώ οι επιστροφές αυξάνονται.

Όπως σημειώνει, «η ικανότητα της Ευρώπης να διαχειρίζεται και να ελέγχει την παράνομη μετανάστευση δεν ήταν ποτέ ισχυρότερη». Παράλληλα, αναγνωρίζει ότι τα γεγονότα του καλοκαιριού στη Θέουτα ανέδειξαν πόσο γρήγορα οι αιφνίδιες μαζικές αφίξεις μπορούν να ασκήσουν πιέσεις στα εξωτερικά σύνορα, με τραγικό ανθρώπινο κόστος. Πιέσεις, όπως επισημαίνει, εξακολουθούν να καταγράφονται τόσο στη Μεσόγειο όσο και στα ανατολικά σύνορα της Ένωσης.

Πλήρης εφαρμογή του Συμφώνου

Πρώτη προτεραιότητα παραμένει η πλήρης εφαρμογή του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, το οποίο η κ. φον ντερ Λάιεν χαρακτηρίζει «πυξίδα» της Ένωσης. Σύμφωνα με την επιστολή, εφαρμόζονται ήδη οι διαδικασίες διαλογής των προσώπων που φθάνουν παράτυπα και οι συνοριακές διαδικασίες, ενώ προχωρά η υλοποίηση του νέου Eurodac και τίθενται σε λειτουργία τα μέτρα αλληλεγγύης του πρώτου κύκλου διαχείρισης της μετανάστευσης.

Εκκρεμεί, ωστόσο, η πλήρης εφαρμογή των κανόνων περί ευθύνης, ιδίως όσον αφορά τις μεταφορές αιτούντων άσυλο προς το υπεύθυνο κράτος μέλος. Πρόκειται για ζήτημα που αφορά άμεσα τα κράτη πρώτης εισόδου. Η πρόεδρος της Κομισιόν ζητεί, συνεπώς, πολιτική δέσμευση από τους Ευρωπαίους ηγέτες ενόψει του δεύτερου κύκλου διαχείρισης της μετανάστευσης και της σχετικής αξιολόγησης της Επιτροπής, ώστε η δίκαιη κατανομή των ευθυνών να προχωρήσει παράλληλα με την αλληλεγγύη.

Η επιστολή καλεί επίσης τα κράτη μέλη να περιορίσουν τις δευτερογενείς μετακινήσεις, να άρουν τους ελέγχους στα εσωτερικά σύνορα όταν δεν δικαιολογούνται πλέον και να αποφύγουν μέτρα που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν κίνητρα για παράτυπη μετανάστευση.

Ο Frontex ως ευρωπαϊκή επιχειρησιακή δύναμη

Η Κομισιόν προτίθεται να προτείνει την αναβάθμιση του Frontex σε «πραγματικά ευρωπαϊκή ικανότητα», με την απαιτούμενη επιχειρησιακή κλίμακα και τα κατάλληλα εργαλεία, ώστε να στηρίζει τα κράτη μέλη όπου και όποτε χρειάζεται.

Η πρόταση θα περιλαμβάνει ουσιαστική ενίσχυση του μόνιμου σώματος, με Ευρωπαϊκή Εφεδρεία Συνόρων και Επιστροφών, τη δημιουργία νέας Δύναμης Ταχείας Αντίδρασης για την ανάπτυξη δυνάμεων σε περιόδους κρίσης, καθώς και τη σύσταση Κέντρου Συντονισμού Επιστροφών, μεταξύ άλλων και από τρίτες χώρες.

Παράλληλα, προβλέπονται βελτιωμένο πλαίσιο ανταλλαγής πληροφοριών και ενισχυμένη επίγνωση της κατάστασης, καθώς και παρακολούθηση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, με πλήρη σεβασμό, όπως διευκρινίζεται, των αρμοδιοτήτων των κρατών μελών.

Αναφερόμενη στο Σύστημα Εισόδου/Εξόδου (EES), η κ. φον ντερ Λάιεν σημειώνει ότι από την έναρξη λειτουργίας του έχουν καταγραφεί περισσότερες από 204 εκατ. είσοδοι και έξοδοι και πάνω από 69.000 αρνήσεις εισόδου. Από αυτές, περισσότερες από 1.750 αφορούσαν πρόσωπα που θεωρήθηκαν απειλή για την εσωτερική ασφάλεια.

Η επιστολή ανακοινώνει, επίσης, πρόσθετη χρηματοδότηση ύψους 130 εκατ. ευρώ για την ενίσχυση των δυνατοτήτων των κρατών μελών απέναντι στις απειλές από μη επανδρωμένα αεροσκάφη. Με τη νέα αυτή χρηματοδότηση, οι πόροι από τα κονδύλια Εσωτερικών Υποθέσεων για την επιτήρηση και την τεχνολογία αντιμετώπισης drones ξεπερνούν τα 500 εκατ. ευρώ.

Νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο έκτακτης ανάγκης

Νέα πρωτοβουλία που περιλαμβάνεται στην επιστολή είναι η δημιουργία του Ευρωπαϊκού Πλαισίου Αντιμετώπισης Καταστάσεων Έκτακτης Ανάγκης (European Emergency Response Framework). Η Κομισιόν θα εργαστεί για την ανάπτυξή του από κοινού με τα κράτη μέλη, αξιοποιώντας την υφιστάμενη νομολογία.

Η πρωτοβουλία συνδέεται ρητά με την αντιμετώπιση υβριδικών απειλών και της εργαλειοποίησης των μεταναστών. Η πρόεδρος της Κομισιόν διαμηνύει ότι «κανένας κρατικός ή μη κρατικός δρών δεν θα επιτραπεί να εκμεταλλευτεί τους κανόνες ή τις αξίες μας για να αποσταθεροποιήσει την Ένωση».

Επιστροφές και κόμβοι επιστροφής

Το συνολικό ποσοστό επιστροφών ανέρχεται στο 32% και παρουσιάζει αύξηση, ενώ περισσότερες από το 60% των επιστροφών είναι εθελοντικές. Ωστόσο, σύμφωνα με την πρόεδρο της Κομισιόν, το ποσοστό παραμένει πολύ χαμηλό και παρουσιάζει μεγάλες αποκλίσεις μεταξύ των κρατών μελών.

Η κ. φον ντερ Λάιεν ζητεί την ταχεία και αποτελεσματική εφαρμογή του νέου Κανονισμού για τις επιστροφές, ο οποίος επιταχύνει τις διαδικασίες και θεσπίζει κοινούς κανόνες σε ολόκληρη την ΕΕ.

Ο Κανονισμός παρέχει, παράλληλα, το νομικό πλαίσιο για τη δημιουργία κόμβων επιστροφής σε τρίτες χώρες, τους οποίους η πρόεδρος της Κομισιόν χαρακτηρίζει «καινοτόμο τρόπο» αντιμετώπισης της παράτυπης μετανάστευσης. Η επιστολή αναφέρει ότι ορισμένα κράτη μέλη εργάζονται ήδη προς αυτή την κατεύθυνση, υπογραμμίζοντας παράλληλα την ανάγκη σεβασμού των διεθνών προτύπων για τα ανθρώπινα δικαιώματα, καθώς και του ενωσιακού και διεθνούς δικαίου.

Παράλληλα, η Κομισιόν προετοιμάζει πρόταση για την ψηφιοποίηση των διαδικασιών επιστροφής.

Λιβύη, Τουρκία και Βόρεια Αφρική

Η Λιβύη παραμένει, σύμφωνα με την επιστολή, η κυριότερη χώρα αναχώρησης για παράτυπες διελεύσεις προς την ΕΕ. Η Κομισιόν υπέγραψε πρόσφατα συμπληρωματική χρηματοδότηση ύψους 25 εκατ. ευρώ για έργο που επεκτείνει στις ανατολικές περιοχές της χώρας τις δράσεις διαχείρισης των συνόρων, έρευνας και διάσωσης, καθώς και καταπολέμησης της διακίνησης μεταναστών. Το πλαίσιο της συνεργασίας θα καθοριστεί από τον επικείμενο Τεχνικό Διάλογο ΕΕ–Λιβύης.

Η αναφορά στην ανατολική Λιβύη έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα. Σύμφωνα με τον Frontex, οι διελεύσεις από την ανατολική Λιβύη προς την Κρήτη υπερτριπλασιάστηκαν το 2025, την ώρα που η συνολική κίνηση στην Ανατολική Μεσογειακή Διαδρομή μειώθηκε σχεδόν κατά 30%.

Για την Τουρκία, η συνεργασία με την ΕΕ χαρακτηρίζεται αποτελεσματική σε όλους τους τομείς, από τη διαχείριση των συνόρων έως την καταπολέμηση της διακίνησης μεταναστών και τις εθελοντικές επιστροφές. Ο Διάλογος Υψηλού Επιπέδου ΕΕ–Τουρκίας για τη Μετανάστευση και την Ασφάλεια έχει προγραμματιστεί για τις αρχές του επόμενου έτους.

Παράλληλα, συνεχίζεται η σύναψη συμβάσεων στο πλαίσιο της πολυετούς χρηματοδοτικής δέσμης ύψους 1,3 δισ. ευρώ για τους πρόσφυγες, για την περίοδο 2025–2027. Η χρηματοδότηση καλύπτει, μεταξύ άλλων, τη διαχείριση των ανατολικών και νοτιοανατολικών συνόρων της Τουρκίας, καθώς και εθελοντικές επιστροφές στη Συρία.

Με το Μαρόκο, η ΕΕ επιδιώκει τη διαμόρφωση μιας μελλοντικής Στρατηγικής και Ολοκληρωμένης Εταιρικής Σχέσης, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη τα διδάγματα από τα πρόσφατα γεγονότα. Η Κομισιόν θα συνεχίσει να στηρίζει τις ισπανικές αρχές στις προσπάθειες ταχείας επιστροφής όσων εισήλθαν και παραμένουν παράνομα στη Θέουτα, μετά τη δέσμευση του Ραμπάτ να τους δεχθεί όλους πίσω.

Σε ό,τι αφορά την Αίγυπτο, προχωρά η εκταμίευση της χρηματοδοτικής δέσμης ύψους 200 εκατ. ευρώ στο πλαίσιο του πυλώνα μετανάστευσης και κινητικότητας της εταιρικής σχέσης ΕΕ–Αιγύπτου. Παράλληλα, προετοιμάζεται Γραφείο Νόμιμης Πύλης, κατά το πρότυπο του πιλοτικού γραφείου που λειτουργεί στην Ινδία από τον Φεβρουάριο.

Στο πεδίο της νόμιμης μετανάστευσης, η φον ντερ Λάιεν παραπέμπει στη δέσμη μέτρων για τη Δίκαιη Κινητικότητα Εργαζομένων και στην Πρωτοβουλία για Δεξιότητες και Θέσεις Εργασίας των Νέων της Μεσογείου, την οποία είχε ανακοινώσει στην ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης.

Στην Τυνησία, ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης διευκόλυνε την εθελοντική επιστροφή περισσότερων από 8.850 μεταναστών το 2025 και πάνω από 4.960 το 2026, ενώ η ΕΕ παρέδωσε πρόσφατα δύο σκάφη έρευνας και διάσωσης. Η Κομισιόν επισημαίνει ότι παρακολουθεί στενά το ζήτημα της προστασίας μεταναστών και προσφύγων στη χώρα και ζητεί να βρεθεί λύση για την καταγραφή νέων αιτούντων άσυλο.

Στην Αλγερία, οι υποβοηθούμενες εθελοντικές επιστροφές ξεπέρασαν τις 9.600 το 2025 και τις 7.350 το 2026. Μετά την επανέναρξη του άτυπου διαλόγου ΕΕ–Αλγερίας τον Ιούλιο, η έμφαση θα δοθεί στην επανεισδοχή Αλγερινών υπηκόων που διαμένουν παράνομα στην ΕΕ.

Η επιστολή καταγράφει, ακόμη, απότομη μείωση των αφίξεων στην Ατλαντική Διαδρομή χάρη στη συνεργασία με τη Μαυριτανία και τη Σενεγάλη, καθώς και σημαντική πρόοδο προς την επίτευξη συμφωνίας επανεισδοχής με τη Νιγηρία. Παράλληλα, επισημαίνει την αύξηση των αφίξεων Σουδανών στην ΕΕ το 2026.

Για τη Μέση Ανατολή, προβλέπονται χρηματοδοτήσεις ύψους 505 εκατ. ευρώ για τον Λίβανο και 280 εκατ. ευρώ για τη Συρία κατά τη διετία 2026–2027, καθώς και 160 εκατ. ευρώ για την Ιορδανία. Μεταξύ των στόχων είναι η δημιουργία συνθηκών που θα επιτρέψουν ασφαλείς, αξιοπρεπείς και βιώσιμες επιστροφές.

Διακινητές, θεωρήσεις και χρηματοδότηση

Για την εξάρθρωση των κυκλωμάτων διακίνησης μεταναστών, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ζητεί την ταχεία έγκριση του προτεινόμενου νέου καθεστώτος κυρώσεων, το οποίο προβλέπει τη δέσμευση περιουσιακών στοιχείων και την επιβολή απαγορεύσεων ταξιδιού.

Καλεί, επίσης, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να υιοθετήσει τη θέση του επί της προτεινόμενης οδηγίας για τη διακίνηση μεταναστών, ώστε να καταστεί δυνατή η επίτευξη συμφωνίας με το Συμβούλιο το συντομότερο δυνατό. Ενισχυμένο ρόλο στην αντιμετώπιση των κυκλωμάτων θα έχει το Ευρωπαϊκό Κέντρο κατά της Διακίνησης Μεταναστών, βάσει της αναθεωρημένης εντολής της Europol.

Στη διαδρομή της Μάγχης, οι παράτυπες διελεύσεις έχουν μειωθεί κατά 44%, ωστόσο οι παράγοντες έλξης εξακολουθούν να είναι σημαντικοί. Η επιστολή υπογραμμίζει τη σημασία της συμβολής του Ηνωμένου Βασιλείου στην περαιτέρω εφαρμογή του σχετικού Σχεδίου Δράσης της ΕΕ.

Στον τομέα της πολιτικής θεωρήσεων, η Κομισιόν θα ξεκινήσει σύντομα επαφές με το Μπαχρέιν, το Κουβέιτ, το Ομάν, το Κατάρ και τη Σαουδική Αραβία, στο πλαίσιο του νέου συστήματος για τις απαλλαγές από την υποχρέωση θεώρησης. Το Μαυροβούνιο αναμένεται να ευθυγραμμιστεί πλήρως με την πολιτική θεωρήσεων της ΕΕ τον Νοέμβριο.

Η επιστολή υπενθυμίζει, επίσης, την παράταση της προσωρινής προστασίας για τους πρόσφυγες από την Ουκρανία έως τις 4 Μαρτίου 2028, καθώς και την πρόταση για απαγόρευση χορήγησης θεωρήσεων σε επίπεδο ΕΕ σε νυν και πρώην μέλη του ρωσικού στρατού, στο πλαίσιο της 21ης δέσμης κυρώσεων.

Κλείνοντας, η πρόεδρος της Κομισιόν υπογραμμίζει ότι η υλοποίηση των ευρωπαϊκών προτεραιοτήτων για τη μετανάστευση απαιτεί επαρκείς χρηματοδοτικούς πόρους, μεταξύ άλλων στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων για το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο.