Η γυναίκα που έγινε «αθάνατη» μέσω των κυττάρων της

Ρεπορτάζ: Αντώνης Ζήβας

Το 1951, η Ενριέτα Λακς (Henrietta Lacks), μια νεαρή Αφροαμερικανίδα μητέρα πέντε παιδιών, εισήλθε στο νοσοκομείο Johns Hopkins στο Βαλτιμόρη των ΗΠΑ λόγω μη φυσιολογικής αιμορραγίας. Οι γιατροί διέγνωσαν ότι έπασχε από επιθετικό καρκίνο του τραχήλου της μήτρας.

Κατά τη διάρκεια της θεραπείας της, χειρουργοί πήραν δείγματα από τον όγκο της χωρίς να την ενημερώσουν ή να ζητήσουν τη συγκατάθεσή της, κάτι που ήταν κοινή πρακτική εκείνη την εποχή.

Αυτά τα κύτταρα, που αργότερα ονομάστηκαν HeLa (από τα αρχικά της Ενριέτα Λακς), παρουσίασαν μια εξαιρετική ιδιότητα: να διαιρούνται και να αναπαράγονται επ’ αόριστον σε εργαστηριακές συνθήκες.

Παρά την επιθετική θεραπεία της, η Ενριέτα πέθανε στις 4 Οκτωβρίου 1951 σε ηλικία μόλις 31 ετών.

 Μια «αθάνατη» κυτταρική γραμμή με παγκόσμια επίδραση

Τα κύτταρα HeLa ήταν η πρώτη ανθρώπινη κυτταρική σειρά που μπόρεσε να διατηρηθεί και να πολλαπλασιαστεί απεριόριστα έξω από το ανθρώπινο σώμα. Αυτή η ανακάλυψη ήταν επαναστατική και άνοιξε έναν νέο κόσμο στην ιατρική και βιολογική έρευνα.

Από τη δεκαετία του 1950 και έως σήμερα, τα κύτταρα αυτά έχουν χρησιμοποιηθεί σε εκατοντάδες χιλιάδες επιστημονικές μελέτες και έχουν συμβάλει σε σημαντικές ανακαλύψεις και εφαρμογές, μεταξύ των οποίων:

ανάπτυξη του εμβολίου κατά της πολιομυελίτιδας,

μελέτες για HIV/AIDS, άνοια, λευχαιμία, Parkinson, γρίπη,

πρόοδος στην γονιμοποίηση in vitro (IVF),

και έρευνα για την αντιμετώπιση της COVID‑19.

Τα HeLa κύτταρα έχουν χρησιμοποιηθεί τόσο εκτενώς που, αν συγκεντρώνονταν όλα μαζί, θα ζύγιζαν περισσότερο από 50 εκατομμύρια τόνους — περίπου όσο 100 κτίρια Empire State Building.

Η οικογένεια της Henrietta Lacks στα αποκαλυπτήρια ενός αγάλματος για την 70ή επέτειο από τον θάνατό της στο Royal Fort House στο Μπρίστολ

Ηθική, δικαιώματα και μοίρα της οικογένειας Λακς

Παρά την τεράστια συνεισφορά τους, τα κύτταρα λήφθηκαν χωρίς ενημέρωση ή συγκατάθεση από την Ενριέτα και την οικογένειά της και η ίδια η οικογένεια δεν είχε ιδέα για την ύπαρξή τους για δεκαετίες.

Για χρόνια, οι βιολόγοι μιλούσαν για τα HeLa κύτταρα, αλλά δεν γνώριζαν το όνομα ή την ιστορία της ίδιας της γυναίκας που ήταν η πηγή τους.

Αυτή η παράλειψη έγινε αντικείμενο έντονης ηθικής συζήτησης γύρω από τα δικαιώματα των ασθενών, τη συγκατάθεση και το πώς η επιστήμη πρέπει να σέβεται τους ανθρώπους πίσω από τα δείγματα.

Το 2013, τα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας (NIH) των ΗΠΑ κατέληξαν σε συμφωνία με την οικογένεια Λακς, ώστε κάθε δημοσίευση που χρησιμοποιεί το γονιδίωμα των HeLa να αναγνωρίζει ρητά την Ενριέτα και να προστατεύει τα προσωπικά δεδομένα της οικογένειας.

Αναγνώριση και διαρκής κληρονομιά

Μόλις τα τελευταία χρόνια η ιστορία της Λακς άρχισε να γίνεται ευρύτερα γνωστή. Διεθνείς οργανισμοί όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) έχουν τιμήσει τη μνήμη της, υπογραμμίζοντας όχι μόνο την τεράστια επιστημονική συνεισφορά της, αλλά και την αναγκαιότητα για ισότητα, δικαιοσύνη και σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα στην ιατρική έρευνα.

Η ιστορία της Λακς καταγράφηκε στην κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου της Ρεμπέκα Σκλουτ, « Η Αθάνατη Ζωή της Χενριέτα Λακς».

Η παραγωγή της ταινίας έγινε από την Harpo Films της  Όπρα Γουίνφρεϊ και έγινε ταινία Max το 2017, με πρωταγωνίστριες τις Γουίνφρεϊ  Ρόουζ Μπερν και  Ρενέ Ελίζ Γκόλντσμπερι .

Σήμερα, η ιστορία της Ενριέτα Λακς θεωρείται εξίσου σημαντική για την επιστήμη και την ηθική.  Ένα μάθημα για το πώς οι ανθρώπινες ζωές, οι κοινότητες και τα δικαιώματα πρέπει να συνυπάρχουν με την αναζήτηση της γνώσης