Όταν η παραπληροφόρηση και ο τοξικός λόγος απειλούν τη Δημοκρατία

Στις 10 και 11 Μαρτίου, η Αθήνα φιλοξενεί το 1ο Athina Alitheia Forum. Το όνομά του δεν είναι τυχαίο. Στην αρχαία ελληνική, η λέξη «αλήθεια» αποτελείται από το στερητικό «α-» και τη λέξη «λήθη», που σκεπάζει και αποκρύπτει. Αλήθεια είναι η ανάδυση στο φως εκείνου που θέλουν να παραμείνει σκοτεινό. Αυτό κάνει η δημοσιογραφία. Και αυτό επιχειρούν να καταστρέψουν η παραπληροφόρηση και ο τοξικός δημόσιος λόγος.

Οι δύο αυτές απειλές είναι αλληλένδετες. Η παραπληροφόρηση εισάγει ψευδείς αφηγήσεις στον δημόσιο χώρο. Ο τοξικός λόγος τον δηλητηριάζει με μίσος, πόλωση και εκφοβισμό. Και οι δύο έχουν αποκτήσει γεωπολιτική διάσταση: σε κάθε μεγάλη κρίση της τελευταίας δεκαετίας, από τους πολέμους έως τις κλιματικές, υγειονομικές και μεταναστευτικές κρίσεις, διάφοροι δρώντες χρησιμοποιούν ψευδείς αφηγήσεις για να διευρύνουν κοινωνικά ρήγματα. Ο πραγματικός στόχος δεν είναι να πιστέψουμε ψέματα. Είναι να σταματήσουμε να εμπιστευόμαστε οτιδήποτε και να αποχωρήσουμε από τον δημόσιο διάλογο. Ο κυνισμός και η σιωπή είναι το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα και ο χώρος που αφήνει πίσω της η αποχωρούσα κοινωνία καταλαμβάνεται από αυταρχικές και λαϊκίστικες φωνές.

1ο Alitheia Forum: Όταν η παραπληροφόρηση και ο τοξικός λόγος απειλούν τη Δημοκρατία  

Η Ελλάδα έχει κάθε λόγο να ηγηθεί αυτής της συζήτησης. Βρίσκεται στο σταυροδρόμι κρίσεων που δεν παρακολουθεί από απόσταση, τις βιώνει. Τα παραδείγματα είναι καθημερινά και αδιάψευστα: ο πόλεμος στο Ιράν συνοδεύεται από κύματα ψευδών δημοσιευμάτων και deepfakes που κατασκευάζουν μια εναλλακτική πραγματικότητα σε πραγματικό χρόνο. Ο πόλεμος στην Ουκρανία ανέδειξε τη συστηματική χρήση της παραπληροφόρησης ως όπλου, με στρατηγικές αφηγήσεις σχεδιασμένες να διασπάσουν τη δυτική συνοχή. Η κλιματική κρίση αντιμετωπίζει ένα παράλληλο οικοσύστημα ψευδών ισχυρισμών που υπονομεύουν την επιστημονική τεκμηρίωση και καθυστερούν κάθε ουσιαστική δράση. Ακόμη και σε εσωτερικό επίπεδο, το σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη έγινε πεδίο ανάπτυξης θεωριών συνωμοσίας που εργαλειοποίησαν τον πόνο των οικογενειών και τη δίκαιη οργή της κοινωνίας, θολώνοντας τα όρια μεταξύ κριτικής και παραπληροφόρησης. Μέσα από αυτά τα παραδείγματα γίνεται αντιληπτό ότι η αξιόπιστη ενημέρωση δεν είναι πλέον μόνο ζήτημα δημοσιογραφικής δεοντολογίας· είναι ζήτημα εθνικής ασφάλειας και δημοκρατικής ανθεκτικότητας. Τα δεδομένα το επιβεβαιώνουν: επτά στους δέκα Έλληνες συναντούν παραπληροφόρηση κάθε εβδομάδα, το 56% ενημερώνεται κυρίως μέσω κοινωνικών δικτύων.

Εθνική Στρατηγική Παιδείας στα Μέσα

Γι’ αυτό επιλέξαμε μια πολυδιάστατη στρατηγική, με έμφαση στην πρόληψη. Ενσωματώσαμε τον Ευρωπαϊκό Κανονισμό για την Ελευθερία των Μέσων (EMFA) και θεσμοθετήσαμε, μέσω του νόμου 5253/2025, Εθνική Στρατηγική Παιδείας στα Μέσα. Με τον νόμο 5005/2022 δημιουργήσαμε δύο ηλεκτρονικά μητρώα, το ΜΕΤ για τον έντυπο και το ΜΗΤ για τον ηλεκτρονικό τύπο, που διασφαλίζουν τη διαφάνεια στην ιδιοκτησία των ΜΜΕ. Η σύνδεση είναι άμεση και εκτελεστή: κρατική διαφήμιση λαμβάνουν μόνο τα πιστοποιημένα μέσα.

Το πρόγραμμα «Καλλιεργώντας Κριτικούς Αναγνώστες» υλοποιείται σε 35 σχολεία από τη Φλώρινα ως τη Ρόδο, με 1.100 μαθητές, 90 εκπαιδευτικούς, 50 δημοσιογράφους και 25 ακαδημαϊκούς. Οι μαθητές μαθαίνουν να αναρωτιούνται «ποιος το έγραψε, γιατί και με ποια στοιχεία» και να αναγνωρίζουν πότε ο λόγος δεν πληροφορεί αλλά συσκοτίζει. Η ανθεκτικότητα όμως δεν χτίζεται μόνο στα σχολεία. Σε συνεργασία με το ΕΚΔΔΑ και την ΕΣΗΕΑ, η ΓΓΕΕ υλοποιεί πιστοποιημένα επιμορφωτικά προγράμματα σε δημοσιογράφους, στελέχη γραφείων τύπου και δημόσιους υπαλλήλους, με θεματικές από τα deepfakes έως τα πνευματικά δικαιώματα στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης.

Παράλληλα, προχωράμε σε μεταρρυθμίσεις που αλλάζουν τη δομή του ίδιου του μιντιακού τοπίου. Για πρώτη φορά, τα περιφερειακά τηλεοπτικά κανάλια θα αποκτήσουν οριστικές, μόνιμες άδειες αντικαθιστώντας τις προσωρινές που λειτουργούν επί δεκαετίες. Οι νέες άδειες θα συνοδεύονται από σαφείς προϋποθέσεις. Είναι μια θεμελιώδης αλλαγή που φέρνει τάξη, επαγγελματισμό και λογοδοσία.

Ο έλεγχος και η κριτική δεν αποτελούν απειλή για τη δημοκρατία, αποτελούν απόδειξη της υγείας της. Ο τοξικός λόγος που στοχοποιεί δημοσιογράφους και φιμώνει φωνές είναι αυτός που τη διαβρώνει από μέσα. Η ασφάλεια των δημοσιογράφων είναι ζήτημα δημοκρατικής ανθεκτικότητας. Η Task Force για την Προστασία των Δημοσιογράφων λειτουργεί από το 2022, βρίσκεται στον τέταρτο ετήσιο κύκλο της και εντός του έτους θα ολοκληρωθεί το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την Ασφάλεια Δημοσιογράφων με σαφή χρονοδιαγράμματα.

Το 1ο Alitheia Forum σε αυτό περιβάλλον προκλήσεων φιλοδοξεί να γίνει ετήσιος θεσμός, ένας χώρος που αρνείται τη λήθη. Ένας χώρος όπου δημοσιογράφοι, ακαδημαϊκοί, εκπαιδευτικοί και πολίτες συζητούν και ανταλλάσσουν απόψεις με ειλικρίνεια για τη δημοκρατία. Η απάντηση στην παραπληροφόρηση δεν έρχεται από τα πάνω. Χτίζεται από τα κάτω, από ανθρώπους που επιλέγουν να εμπιστεύονται, να ελέγχουν και να μιλούν.