Πώς μπορούμε να σώσουμε τις ευρωπαϊκές πόλεις από τα «τσουνάμι τουριστών»

Το ότι τα ιστορικά κέντρα ορισμένων πόλεων έχουν μετατραπεί σε σκηνικά τα οποία κατακλύζονται από τουρίστες, είναι κάτι που ακούγεται συχνά σε πολλές αστικές περιοχές. “Είμαστε σαν τον Μίκυ Μάους στη Ντίσνεϋλαντ”, αναφωνεί απελπισμένη η Ελς Ίπινγκ, η οποία ζει εδώ και 45 χρόνια στο De Wallen, τη μεσαιωνική συνοικία όπου γεννήθηκε η πόλη του Άμστερνταμ και η οποία είναι περισσότερο γνωστή στον υπόλοιπο κόσμο ως “Red Light District”. “Όσοι ζούμε εδώ δυσκολευόμαστε να γυρίσουμε στο σπίτι μας κάποια βράδια, το ίδιο και οι φίλοι μας, οι οποίοι σταματούν να έρχονται να μας επισκέπτονται”, συνεχίζει η Ίπινγκ, η οποία παραπονιέται ότι δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου μέρη για να ψωνίσει ή να συναντηθεί με φίλους. Επισημαίνει δε, ότι το χειρότερο είναι ότι “κάποιοι τουρίστες νομίζουν ότι πρόκειται για μια άνομη περιοχή όπου όλα επιτρέπονται”.

Με στόχο τον περιορισμό της ακολασίας και τη βελτίωση της συνύπαρξης στην “περιοχή των κόκκινων φώτων”, την άνοιξη του 2023 το Δημοτικό Συμβούλιο του Άμστερνταμ προχώρησε στην απαγόρευση του καπνίσματος στους δρόμους, στον περιορισμό του ωραρίου λειτουργίας των μπαρ έως τις 2:00 π.μ. και στην απαγόρευση της πώλησης αλκοόλ σε καταστήματα και σούπερ μάρκετ τα Σαββατοκύριακα. Προσπάθησε επίσης, με αμφιλεγόμενες εκστρατείες, να αποθαρρύνει τον τουρισμό των πάρτι. “Αυτά είναι μικρά βήματα, αλλά ο αριθμός των τουριστών συνεχίζει να αυξάνεται, οπότε πρέπει να είμαστε πιο δυναμικοί για να τον σταματήσουμε”, λέει στο En Portada ο Έντουιν Σόλβινκ, ένας από τους ιδρυτές της οργάνωσης “We Live Here”.

Ο Σόλβινκ παραδέχεται ότι έχει αναγκαστεί να προσαρμοστεί. Του αρέσει να ζει στο κέντρο, αλλά τώρα καταφεύγει εκεί μόνο για να κάνει τα ψώνια του, να πιει ένα ποτό ή να πάει για κολύμπι κάθε πρωί. “Το δικό μου Άμστερνταμ είναι μεταξύ 6 και 9 π.μ., όταν οι τουρίστες δεν έχουν πάρει ακόμη το πρωινό τους και δεν έχουν φύγει από το ξενοδοχείο”, λέει, προσθέτωντας ότι “εκείνη την ώρα η πόλη είναι όμορφη.

Περιορίζοντας τη ροή του τουρισμού

Για την Ίπινγκ, τον Σόλβινκ και άλλους 30.000 κατοίκους του Άμστερνταμ που ξεκίνησαν με επιτυχία μια πρωτοβουλία πολιτών, το κύριο πρόβλημα είναι ο αριθμός των τουριστών. Ως αποτέλεσμα αυτών των υπογραφών, το Δημοτικό Συμβούλιο δεσμεύτηκε με νόμο το 2021 για κάτι πρωτοφανές: να θέσει ανώτατο όριο 20 εκατομμυρίων τουριστών ετησίως. “Αυτός ο νόμος υποχρεώνει την τοπική αυτοδιοίκηση να λάβει μέτρα μόλις ο αριθμός των επισκεπτών ξεπεράσει τα 18 εκατομμύρια, και ήδη είμαστε πάνω από τα 23 εκατομμύρια”, λέει η Ίπινγκ, εξηγώντας γιατί έχουν προσφύγει στο δικαστήριο κατά του δημοτικού συμβουλίου. “Δεν χρειαζόμαστε κανένα κίνητρο για να δράσουμε”, απαντά ο αντιδήμαρχος του Άμστερνταμ και επικεφαλής του τουρισμού, Σοφιάν Μπάρκι. “Κάνουμε ό,τι μπορούμε ανάλογα με τις αρμοδιότητές μας, όπως ο περιορισμός της αύξησης των θέσεων διαμονής”, συνεχίζει, προτού παραδεχτεί ότι ο δήμος δεν ελέγχει “τον αριθμό των πτήσεων προς το Άμστερνταμ και το αν το 1% της μεσαίας τάξης από την Ινδία ή την Κίνα θέλει να ταξιδέψει εδώ είναι πέρα από τον έλεγχό μου”.

Το Άμστερνταμ είναι η πιο πολυσύχναστη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα. Και ο αριθμός των επισκεπτών θα συνεχίσει να αυξάνεται, καθώς αναμένονται 30 εκατομμύρια τουρίστες μέχρι το τέλος της δεκαετίας. Το μικρό του κέντρο, μόλις 8 τετραγωνικά χιλιόμετρα, είναι ανίκανο να διαχειριστεί τέτοιους αριθμούς. Ίσως γι’ αυτό είναι η πόλη που έχει περάσει τα περισσότερα αντιτουριστικά διατάγματα και περιορισμούς: απαγορεύει την κατασκευή νέων ξενοδοχείων, έχει κηρύξει πόλεμο στα τουριστικά διαμερίσματα και τα κρουαζιερόπλοια και έχει τον υψηλότερο τουριστικό φόρο στην ΕΕ, 12,5%, συν 21% ΦΠΑ. “Το ένα τρίτο από αυτά που πληρώνεις για να κοιμηθείς στο Άμστερνταμ είναι φόροι, και αυτό γιατί θέλουμε οι άνθρωποι να το καλοσκεφτούν πριν έρθουν να μας επισκεφτούν”, λέει ο Σοφιάν Μπάρκι.

Ενάντια στις ουρές του TikTok

Ο Κόσμο Έμπνερ, ένας νεαρός δημιουργός περιεχομένου στο TikTok που προτείνει αυθεντικά σημεία ενδιαφέροντος για επισκέπτες της πόλης, παρατηρεί ότι υπάρχει μια τάση η πόλη να επιδιώκει την προσέλκυση τουριστών με υψηλότερη αγοραστική δύναμη. Θεωρεί ότι αυτό ενέχει κινδύνους, καθώς ο τουρίστας της νυχτερινής διασκέδασης είναι πιο “προβλέψιμος” και εντοπίζεται εύκολα, ενώ εκείνος με περισσότερους οικονομικούς πόρους διασπείρεται σε ολόκληρη την πόλη, συμβάλλοντας τελικά στην αύξηση του κόστους ζωής και στη γενικότερη ακριβότερη διαμόρφωση της πόλης. Για τους νέους, όπως ο 21χρονος Έμπνερ, η πόλη έχει ξεπεράσει τα όρια. “Μόνο αν είσαι πλούσιος μπορείς να ζήσεις στο κέντρο ή αν μένεις με τους γονείς σου, όπως εγώ, αλλά δεν νομίζω ότι θα μπορέσω να ανεξαρτητοποιηθώ και να φύγω”, καταλήγει. Ο Έμπνερ σημειώνει ότι οι τουρίστες μόλις και μετά βίας παίρνουν μια γεύση από την πραγματική πόλη, δεν βλέπουν “τα προβλήματα που προκαλούνται από τον “εξευγενισμό” και τον “τουριστικό συνωστισμό” και λυπάται που οι τουρίστες “βλέπουν μόνο την “καθαρή” εκδοχή του Άμστερνταμ που προωθούν οι αλγόριθμοι του TikTok και του Instagram”.

Οι τρεις φοιτητές πανεπιστημίου που βρίσκονται πίσω από το Tegentrificatie το γνωρίζουν καλά αυτό. Μαζί με τους κατοίκους της κεντρικής γειτονιάς Negen Straatjes, διαμαρτύρονται στους δρόμους και έχουν καταλάβει μια γέφυρα για να διώξουν τους τουρίστες που κάνουν ουρά κάθε μέρα για να αγοράσουν πατάτες με παρμεζάνα στο Fabel Friet. “Είμαστε εδώ για να επανακτήσουμε τον δημόσιο χώρο προς όφελος των κατοίκων”, αναφέρει ο Μπρούνο, την ώρα που μοιράζει φυλλάδια για τη διαμαρτυρία σε τουρίστες, προσπαθώντας να τους ενθαρρύνει να πάνε να φάνε κάτι αυθεντικό στο Άμστερνταμ σε ένα μέρος που δεν έχει γίνει viral στο TikTok. “Οι επιχειρήσεις έχουν άδεια από το δημοτικό συμβούλιο για να σχηματίζουν τις ουρές”, λέει ο εκπρόσωπος της γειτονιάς Ντίνγκεμαν Κουμού, ο οποίος σημειώνει ότι διαμαρτύρονται εδώ και τρία χρόνια και έχουν ζητήσει από το δημοτικό συμβούλιο την ανάκληση των αδειών. Όπως υποστηρίζει, “οι πολιτικοί ενδιαφέρονται περισσότερο για τα οικονομικά οφέλη παρά για τους πολίτες τους, και αυτό πρέπει να αλλάξει”.

Αυξανόμενη ανησυχία

Ποτέ δεν ταξιδεύαμε τόσο πολύ όσο τώρα. Μόνο πέρυσι, 1,52 δισεκατομμύρια άνθρωποι επισκέφθηκαν μια άλλη χώρα, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Τουρισμού. Η συντριπτική πλειονότητα αυτών ταξίδεψε σε μια πόλη, όχι απλώς για να την επισκεφθεί, αλλά για να τη γνωρίσει. “Οι τουρίστες δεν μένουν πλέον σε ένα ξενοδοχείο, αποκομμένοι από την καθημερινή ζωή της πόλης”, λέει ο Γκρεγκ Ρίτσαρντς, καθηγητής στα ολλανδικά πανεπιστήμια του Tilburg και της Breda και ειδικός στον αστικό τουρισμό. “Τώρα, οι άνθρωποι επιδιώκουν να μείνουν σε γειτονιές όπου ζουν ντόπιοι για να αποκτήσουν την αίσθηση ότι αποτελούν προσωρινά μέρος της τοπικής κουλτούρας, δημιουργώντας προβλήματα στους κατοίκους και προκαλώντας δυσαρέσκεια“, καταλήγει, συγκρίνοντας τις διαμαρτυρίες στις γειτονιές του Άμστερνταμ με αυτές της Βαρκελώνης, μιλώντας σε δημοσιογράφους του RTVE En Portada.

Η Άγκνες Ροντρίγκεζ από τη Συνέλευση Γειτονιάς για την Αποανάπτυξη του Τουρισμού (Asamblea de Barrios por el Decrecimiento Turístico, ABDT), συμμετείχε σε εκείνη τη διαμαρτυρία που έκανε τον γύρο του κόσμου το 2024 και εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι “έγινε μόνο λόγος για κάποια νεροπίστολα που έφεραν ορισμένοι διαδηλωτές”. Η ABDT απαιτεί εδώ και 10 χρόνια από το Δημοτικό Συμβούλιο της Βαρκελώνης να δεσμευτεί για μείωση του αριθμού των τουριστών “γιατί ο τουρισμός έχει καταλάβει την πόλη, έχει τόσο μεγάλο βάρος που είναι αδύνατο να ζήσει κανείς χωρίς αυτόν”. Η Ροντρίγκεζ υποστηρίζει ότι αυτή η εξάρτηση δημιουργεί ευπάθεια, όπως φάνηκε όταν η πανδημία ερήμωσε τις πόλεις. “Η τουριστική βιομηχανία είναι εκχυδαϊστική, παίρνει ό,τι έχουν οι πόλεις, τις καταναλώνει, αλλά δεν συνεισφέρει”, επισημαίνει η Ροντρίγκεζ, η οποία καταλήγει στο ότι “στη Βαρκελώνη δεν υπάρχουν πολιτικές βιωσιμότητας, όλα είναι μακιγιάζ, όπως φαίνεται από το γεγονός ότι προωθείται η επέκταση του αεροδρομίου El Prat.

“Η συζήτηση δεν είναι αν πρέπει να υπάρχει ή όχι τουρισμός. Αντί να μιλάμε για ανάπτυξη ή παρακμή, ήρθε η ώρα να μιλήσουμε για σχεδιασμό“, εξηγεί ο Χοσέ Αντόνιο Ντονέρ, επίτροπος για τη διαχείριση του βιώσιμου τουρισμού από το 2025. Ο Ντονέρ εξηγεί ότι η Βαρκελώνη έχει δεσμευτεί για μηδενική ανάπτυξη, “κρατώντας ένα όριο μεταξύ 12 και 15 εκατομμυρίων και ότι αυτοί που φτάνουν έχουν διαφορετικό προφίλ και κατανέμονται καλύτερα σε όλη την πόλη”. Για τη Βαρκελώνη, τα όρια για τον τουρισμό τίθενται από το Ειδικό Αστικό Σχέδιο Τουριστικών Καταλυμάτων (PEUAT), που εγκρίθηκε το 2017, το οποίο απαγορεύει νέα καταλύματα σε τουριστικές περιοχές που είναι κορεσμένες. Απομένει να φανεί τι θα συμβεί το 2028, εφόσον υλοποιηθούν οι σχεδιασμοί, όταν 10.000 τουριστικά διαμερίσματα αποσυρθούν από την αγορά. “Εργαζόμαστε ώστε να εξασφαλίσουμε ότι οι κάτοικοι θα έχουν πρόσβαση σε κατοικίες”, αναφέρει ο Ντονέρ, προσθέτοντας ότι στόχος είναι επίσης η “ανάκτηση των δημόσιων χώρων της πόλης, τους οποίους οι κάτοικοι αισθάνονται ότι έχουν χάσει και ότι πλέον δεν τους ανήκουν”.

Μια πόλη χωρίς ψυχή

Η αστική γεωγράφος του Πανεπιστημίου του Άμστερνταμ, Φέννερ Πίνκστερ, έχει περάσει χρόνια ερευνώντας την ολέθρια δυναμική που έχει αναγκάσει το 20% των κατοίκων του Άμστερνταμ να αποφεύγουν το κέντρο της πόλης. “Υπάρχει μια ακραία ανισότητα μεταξύ επισκεπτών και κατοίκων, και η μετατροπή σε ένα πιο τουριστικό τοπίο σημαίνει ότι το κέντρο χάνει τη χρησιμότητά του για πολλούς ντόπιους, οι οποίοι δεν βρίσκουν πλέον λόγους να το επισκέπτονται ή δεν μπορούν να ανταγωνιστούν τους επισκέπτες”, εξηγεί

Η επιστροφή των ντόπιων στο κέντρο είναι άλλη μια από τις στρατηγικές του Δημοτικού Συμβουλίου του Άμστερνταμ για την καταπολέμηση του τουριστικού συνωστισμού. “Έχουμε απαγορεύσει το άνοιγμα νέων καταστημάτων μόνο για τουρίστες και προσπαθούμε να αγοράσουμε ακίνητα στο κέντρο της πόλης για να τα μετατρέψουμε σε κατοικίες και να νοικιάσουμε τους χώρους σε εμπόρους που φέρνουν κάτι νέο στο κέντρο της πόλης”, εξηγεί ο αντιδήμαρχος Μπάρκι. Πρόκειται για μια δαπανηρή στρατηγική και υπάρχει ακόμη πολύς δρόμος για να εκτιμηθεί η αποτελεσματικότητά της. Η Ίρις Χάγκεμανς, αστική γεωγράφος που ειδικεύεται στο τουριστικό εμπόριο στο κέντρο του Άμστερνταμ, αμφισβητεί την απόδοση της “επένδυσης εκατομμυρίων ευρώ στην προσπάθεια να ανοίξει μια πιτσαρία σε ένα μέρος όπου υπάρχει πολύς Κόσμος που αναζητά πίτσα”. Η ίδια επισημαίνει ότι “τελικά οι λιανοπωλητές ανταποκρίνονται στην τοπική ζήτηση”, αντιμετωπίζοντας τον ανταγωνισμό από τις αλυσίδες franchise και το ηλεκτρονικό εμπόριο, καθώς και το γεγονός ότι οι κάτοικοι “καταλήγουν να αγοράζουν τα πάντα από το σούπερ μάρκετ”, αντί από τα μικρά καταστήματα που έχουν εξαφανιστεί.

Ωστόσο, αυτό δεν ισχύει στην περίπτωση του Μπον Ράιν, σχεδιαστή ρούχων και διοργανωτή πολιτιστικών δρώμενων, ο οποίος πάντα ζούσε και πωλούσε τις δημιουργίες του στο κέντρο. Το κατάστημά του, στο τουριστικό Warmoestaat, αποτελεί “αγκάθι” στη Φλάνδρα. Το υπόγειό του στεγάζει ένα μουσικό στούντιο, το οποίο φιλοδοξεί να εξελιχθεί σε κόμβο που θα προσελκύει νέους και επιχορηγείται από δημοτικό πρόγραμμα για την αναζωογόνηση του κέντρου. Ο ίδιος εκτιμά ότι αυτός είναι ένας τρόπος να “στηρίζονται πρωτοβουλίες που επαναφέρουν ρίζες και τοπική ταυτότητα στις γειτονιές, ώστε να μην καταλήγουν άδειες και χωρίς νόημα”.

Ο Μπον Ράιν επισημαίνει ότι “οι τοπικοί επιχειρηματίες και έμποροι δεν μπορούν να ανταγωνιστούν το επιχειρηματικό μοντέλο του μονοκαλλιεργητικού τουρισμού”. Γι’ αυτό προσπαθεί να προωθήσει μια επίσημη ετικέτα που θα διακρίνει αυτό που φέρνουν στη γειτονιά και θα λειτουργεί ως μαγνήτης, ώστε “οι κάτοικοι του Άμστερνταμ να τους αναγνωρίζουν και να γνωρίζουν ότι αξίζει να τους επισκεφτούν ή να αγοράσουν από αυτούς”. Ο ίδιος λέει ότι το πρόβλημα δεν είναι οι τουρίστες, αλλά “το γεγονός ότι δεν υπάρχει καμία ώθηση για να μετατραπεί αυτή η τουριστική πίεση σε μια μηχανή που θα ωφελήσει τους ντόπιους ώστε να ανταγωνιστούν αυτή την τουριστικοποιημένη οικονομία”. Η διατήρηση των στοιχείων που καθιστούν τα κέντρα των πόλεων μοναδικά και τα έχουν διατηρήσει ζωντανά φαίνεται να αποτελεί την πιο αποτελεσματική προσέγγιση, όπως επισημαίνει η Πίνκστερ. Παράλληλα, αναγνωρίζει ότι “η προστασία όσων εξακολουθούν να διατηρούνται είναι μια ευθύνη τόσο των πολιτικών όσο και των ίδιων των κατοίκων”.