Al Jazeera: Το μέλλον του θεοκρατικού καθεστώτος στο Ιράν μετά τον θάνατο του Χαμενεΐ

Η δολοφονία του ανώτατου θρησκευτικού ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, στην κοινή αεροπορική επίθεση ΗΠΑ – Ισραήλ προκάλεσε ένα από τα πιο σημαντικά πλήγματα στην ηγεσία της χώρας από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, που ανέτρεψε τον φιλοαμερικανό Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλεβί.

Ο Χαμενεΐ ανέλαβε την ανώτατη ηγεσία της χώρας το 1989, μετά τον θάνατο του Αγιατολάχ Ρουχόλα Χομεϊνί, του ιστορικού ηγέτη της Ισλαμικής Επανάστασης. 

Όταν έγινε γνωστός ο θάνατος του θρησκευτικού ηγέτη, ο Ιρανός πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν δήλωσε ότι η αναζήτηση εκδίκησης για τη δολοφονία του Χαμενεΐ και άλλων ανώτερων Ιρανών αξιωματούχων είναι «καθήκον και νόμιμο δικαίωμα» της χώρας.

Από την πλευρά του, ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ χαρακτήρισε την επιχείρηση ως μια στιγμή «απελευθέρωσης», προβλέποντας ότι η εξάλειψη της «κεφαλής» θα οδηγήσει στην ταχεία κατάρρευση του κορμού.

Ωστόσο, στο Ιράν, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο περίπλοκη. Στρατιωτικοί εμπειρογνώμονες και πολιτικοί επιστήμονες εκφράζουν αμφιβολίες ότι ο αποκεφαλισμός της ηγεσίας του Ιράν θα φέρει τα αποτελέσματα που οραματίζεται η Δύση. Αντίθετα, κινδυνεύει να δημιουργήσει ένα «κράτος-φρούριο» – ένα παρανοϊκό, στρατιωτικοποιημένο σύστημα που θα αγωνίζεται με νύχια και δόντια για την ύπαρξή του χωρίς να έχει πολιτικές κόκκινες γραμμές.

Τα όρια του «αποκεφαλισμού»

Η κεντρική υπόθεση της αμερικανικής επιχείρησης είναι ότι το Ιράν είναι πολύ εύθραυστο για να επιβιώσει από τον θάνατο του ανώτατου ηγέτη του. Σε συνέντευξη στο CBS, ο Τραμπ ισχυρίστηκε ότι «γνωρίζει ακριβώς» ποιος κάνει τα πάντα στην Τεχεράνη, προσθέτοντας ότι «υπάρχουν μερικοί καλοί υποψήφιοι» για να αντικαταστήσουν τον ανώτατο ηγέτη, χωρίς όμως να δώσει περαιτέρω λεπτομέρειες.

Ωστόσο, στρατιωτικοί αναλυτές προειδοποιούν ότι οι αεροπορικές επιδρομές από μόνες τους δεν μπορούν να προκαλέσουν αλλαγή καθεστώτος. Ο Μάικλ Μουλρόι, πρώην αναπληρωτής βοηθός υπουργός Άμυνας των ΗΠΑ, δήλωσε στο Al Jazeera ότι χωρίς στρατιωτικές δυνάμεις επί τόπου ή μια πλήρως ένοπλη τοπική εξέγερση, ο μηχανισμός ασφαλείας του κράτους μπορεί να επιβιώσει απλώς διατηρώντας τη συνοχή. «Δεν μπορείς να επιβάλλεις αλλαγή καθεστώτος μόνο μέσω αεροπορικών επιδρομών», επισήμανε ο Μαλρόι.

Έχουν ενεργοποιηθεί τα «πρωτόκολλα επιβίωσης» του συστήματος

Μετά την επιβεβαίωση του θανάτου του Χαμενεΐ και ανώτερου αξιωματούχων του καθεστώτος, ο γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας του Ιράν, Αλί Λαριτζανί, δήλωσε ότι ξεκινά άμεσα μια μεταβατική περίοδος για τη νέα ηγεσία.

«Σύντομα θα συσταθεί ένα προσωρινό συμβούλιο ηγεσίας. Ο πρόεδρος, ο επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας και ένας νομικός από το Συμβούλιο των Φρουρών της Επανάστασης θα αναλάβουν την ευθύνη μέχρι την εκλογή του επόμενου ηγέτη», είπε, προσθέτοντας ότι «αυτό το συμβούλιο θα συσταθεί το συντομότερο δυνατό. Εργαζόμαστε για να το σχηματίσουμε ήδη από σήμερα».

Ο Χοσεΐν Ροϊβαράν, πολιτικός αναλυτής με έδρα την Τεχεράνη, θεωρεί ότι αυτές οι ενέργειες σημαίνουν ότι τα «πρωτόκολλα επιβίωσης» του συστήματος έχουν ενεργοποιηθεί: «το σύστημα έχει σχεδιαστεί ώστε να είναι θεσμικό, όχι προσωπικό, ικανό να λειτουργεί αυτόματα, ακόμη και όταν η πολιτική ηγεσία έχει αποκοπεί».

Από τη θεοκρατία στην εθνικιστική επιβίωση

Ίσως η πιο σημαντική μετατόπιση που μπορεί να προκληθεί θα είναι η στροφή του Ιράν από τη θρησκευτική νομιμότητα στον εθνικισμό της επιβίωσης.

Γνωρίζοντας ότι ο θάνατος του ανώτατου ηγέτη θα μπορούσε να διακόψει τον πνευματικό δεσμό με τμήματα του πληθυσμού, οι επιζώντες κρατικοί αξιωματούχοι μπορεί να επαναπροσδιορίσουν τον πόλεμο όχι ως υπεράσπιση του θρησκευτικού καθεστώτος, αλλά ως υπεράσπιση της εδαφικής ακεραιότητας του Ιράν.

Μια τέτοια στρατηγική θα περιέπλεκε την ελπίδα των ΗΠΑ να προκληθεί μια λαϊκή εξέγερση.

Ο πολιτικός επιστήμονας Σαλέχ αλ-Μουτάιρι σημειώνει ότι η κήρυξη 40 ημερών πένθους από το καθεστώς δημιουργεί μια «παγίδα» για την αντιπολίτευση. Οι δρόμοι πιθανότατα θα γεμίσουν με εκατομμύρια πενθούντες, δημιουργώντας μια ανθρώπινη ασπίδα για την κυβέρνηση και καθιστώντας δύσκολη, από υλικοτεχνική και ηθική άποψη, την απόκτηση δυναμικής από τις αντικυβερνητικές διαμαρτυρίες στο άμεσο μέλλον.

Το τέλος της «στρατηγικής υπομονής»;

Το Ιράν που θα προκύψει μετά το αμερικανοϊσραηλινό χτύπημα θα είναι πολύ διαφορετικό: λιγότερο υπολογίσιμο και πιθανώς πιο βίαιο.

Επί χρόνια, ο Χαμενεΐ υποστήριζε ένα δόγμα «στρατηγικής υπομονής», συχνά απορροφώντας χτυπήματα για να αποφύγει έναν ολοκληρωτικό πόλεμο.

Ο Χασάν Αχμαντιάν, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης, λέει ότι η εποχή αυτή πέθανε μαζί με τον ανώτατο ηγέτη.

«Το Ιράν πήρε ένα σκληρό μάθημα από τον πόλεμο του Ιουνίου 2025: Η αυτοσυγκράτηση ερμηνεύεται ως αδυναμία», δήλωσε ο Αχμαντιάν στο Al Jazeera. Η νέα στρατηγική είναι πιθανό να ακολουθήσει μια πολιτική «καμένης γης», προκαλώντας πιο επώδυνα αποτελέσματα από οτιδήποτε άλλο έχει παρατηρηθεί σε προηγούμενες κλιμακώσεις.

Πηγή: Al Jazeera