Φρένο στις ψηφιακές παγίδες θέλει να βάλει η ΕΕ – Τι θα αλλάξει σε scrolling και influencers

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή βάζει στο στόχαστρο το ατελείωτο scrolling, τις «παγίδες» των συνδρομών και την κρυφή διαφήμιση των influencers, με την πρόταση για τη νέα Πράξη για την Ψηφιακή Δικαιοσύνη (Digital Fairness Act, DFA). Στόχος είναι η ενίσχυση της προστασίας των καταναλωτών απέναντι σε ψηφιακές πρακτικές που τους ωθούν να περνούν περισσότερο χρόνο ή να ξοδεύουν περισσότερα χρήματα στο διαδίκτυο.

Μεταξύ των πιο άμεσα ορατών αλλαγών είναι η δυνατότητα των χρηστών να απενεργοποιούν χαρακτηριστικά που θεωρούνται εθιστικού σχεδιασμού, όπως το ατελείωτο scrolling, η αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο και οι επίμονες προτροπές. Οι λειτουργίες αυτές δεν απαγορεύονται. Η ίδια πρόβλεψη επεκτείνεται και σε εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης που λειτουργούν ως ψηφιακοί σύντροφοι (AI companions), καθώς και σε συνομιλιακά συστήματα ΤΝ (chatbots).

Παράλληλα, προβλέπεται απαγόρευση των λεγόμενων «dark patterns», δηλαδή σχεδιαστικών και εμπορικών τεχνικών που κατευθύνουν τον χρήστη προς μια επιλογή την οποία ενδεχομένως δεν θα έκανε διαφορετικά. Ένα από τα παραδείγματα που αναφέρονται είναι οι ψευδείς ενδείξεις ότι ένα προϊόν «εξαντλείται» ή ότι απομένουν ελάχιστα τεμάχια, ώστε να δημιουργείται πίεση για άμεση αγορά.

Ιδιαίτερο βάρος δίνεται στα παιδιά. Η πρόταση περιορίζει πρακτικές σε διαδικτυακά παιχνίδια που μπορούν να τα ωθήσουν σε υπερβολικές δαπάνες, μεταξύ άλλων μηχανισμούς pay-to-win (πληρωμή για απόκτηση πλεονεκτήματος) και pay-to-progress (πληρωμή για πρόοδο στο παιχνίδι), καθώς και χαρακτηριστικά που προσομοιάζουν σε τυχερά παιχνίδια. Προβλέπονται επίσης περιορισμοί σε αθέμιτες εξατομικευμένες διαφημίσεις και τιμές όταν αυτές απευθύνονται σε ανηλίκους ή εκμεταλλεύονται ευάλωτα χαρακτηριστικά των χρηστών.

Οι influencers αποτελούν ξεχωριστό πεδίο της πρότασης. Το εμπορικό περιεχόμενο θα πρέπει να δηλώνεται με σαφήνεια ως διαφήμιση ή εμπορική συνεργασία, ενώ προβλέπονται κανόνες ώστε να μην αξιοποιείται εμπορικά η εμπιστοσύνη των παιδιών προς δημιουργούς περιεχομένου.

Αλλαγές προβλέπονται και στις ψηφιακές συνδρομές. Η ακύρωσή τους θα πρέπει να γίνεται ευκολότερα, ενώ οι εταιρείες θα οφείλουν να ενημερώνουν τον χρήστη πριν από τη λήξη μιας δωρεάν δοκιμαστικής περιόδου ή την αυτόματη ανανέωση συγκεκριμένων συμβάσεων. Για τη μετατροπή μιας δωρεάν δοκιμής σε πληρωμένη συνδρομή θα απαιτείται ενεργή συναίνεση του καταναλωτή.

Η πρόταση ζητά ακόμη μεγαλύτερη διαφάνεια στις τιμές, μεταξύ άλλων στις αγορές με εικονικά νομίσματα μέσα σε εφαρμογές και στη δυναμική τιμολόγηση εισιτηρίων για πολιτιστικές ή αθλητικές εκδηλώσεις. Στις διαδικτυακές «ουρές» θα πρέπει να εμφανίζεται η τρέχουσα τιμή και η υψηλότερη δυνατή τιμή που μπορεί να κληθεί να πληρώσει ο καταναλωτής. Προβλέπεται επίσης δικαίωμα επικοινωνίας με άνθρωπο στην εξυπηρέτηση πελατών και όχι αποκλειστικά με chatbot.

Πρόστιμα έως 6% του παγκόσμιου τζίρου

Μαζί με την Πράξη για την Ψηφιακή Δικαιοσύνη, η Επιτροπή πρότεινε αναθεώρηση του Κανονισμού για τη Συνεργασία στην Προστασία των Καταναλωτών (CPC). Η αλλαγή θα της δίνει τη δυνατότητα να ερευνά απευθείας μεγάλες υποθέσεις με σημαντικές επιπτώσεις σε καταναλωτές σε περισσότερες χώρες της ΕΕ και να επιβάλλει πρόστιμα έως 6% του παγκόσμιου ετήσιου κύκλου εργασιών μιας εταιρείας.

Η μεταρρύθμιση προβλέπει επίσης ταχύτερο συντονισμό των εθνικών αρχών σε διασυνοριακές υποθέσεις, ενώ εταιρείες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης θα υποχρεούνται να διαθέτουν νομικό εκπρόσωπο εντός της ΕΕ ώστε να συνεργάζεται με τις αρμόδιες αρχές. Η Επιτροπή εκτιμά ότι, συνολικά, οι αλλαγές μπορούν να αποφέρουν στους Ευρωπαίους καταναλωτές όφελος έως 13,7 δισ. ευρώ ετησίως, εφόσον συνυπολογιστεί και ο χρόνος που χάνεται εξαιτίας αθέμιτων πρακτικών.

Η Ιτσάσο Ντομίνγκεθ ντε Ολαθαμπάλ, σύμβουλος πολιτικής της European Digital Rights (EDRi), ευρωπαϊκής οργάνωσης για την προστασία των ψηφιακών δικαιωμάτων, επισημαίνει ότι οι κανόνες για τον εθιστικό σχεδιασμό εξακολουθούν να βασίζονται υπερβολικά στην πρωτοβουλία των ίδιων των χρηστών να αναζητήσουν την επιλογή απενεργοποίησης. Κατά την άποψή της, η δυνατότητα αυτή δεν θα πρέπει να θεωρείται αυτομάτως επαρκής. Μια αυστηρότερη προσέγγιση θα ήταν οι συγκεκριμένες λειτουργίες να είναι εξαρχής απενεργοποιημένες και να ενεργοποιούνται μόνο εφόσον το επιλέξει ο χρήστης.

Από την άλλη πλευρά, έχουν εκφραστεί ενστάσεις για τον κίνδυνο νέας κανονιστικής πολυπλοκότητας, καθώς η DFA θα προστεθεί σε ένα ήδη εκτεταμένο ευρωπαϊκό πλαίσιο για τις ψηφιακές υπηρεσίες, την τεχνητή νοημοσύνη, την προστασία προσωπικών δεδομένων και τις διαδικτυακές πλατφόρμες. Εκπρόσωποι της βιομηχανίας βιντεοπαιχνιδιών αμφισβητούν επίσης το εύρος ορισμένων περιορισμών για τις αγορές μέσα στα παιχνίδια.

Οι νέοι κανόνες δεν έχουν ακόμη τεθεί σε ισχύ. Η πρόταση θα πρέπει τώρα να εξεταστεί και να εγκριθεί από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, διαδικασία κατά την οποία το κείμενο μπορεί να αλλάξει