Σύνοδος Κορυφής: Η Ευρώπη σε σταυροδρόμι ασφάλειας και ενέργειας

Σε καθεστώς παρατεταμένης κρίσης στη Μέση Ανατολή και αυξημένων γεωπολιτικών πιέσεων, συναντήθηκαν οι Ευρωπαίοι ηγέτες για το άτυπο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στην Κύπρο,  επιδιώκοντας να δείξουν πως η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι απλώς παρατηρητής αλλά επιδιώκει ρόλο διαμορφωτή των εξελίξεων, τόσο στο πεδίο της ασφάλειας όσο και σε αυτό της οικονομίας.

Ανταπόκριση από Βρυξέλλες

Στο πλάι του Προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, η Πρόεδρος της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, και ο Κύπριος Πρόεδρος, Νίκος Χριστοδουλίδης, επιχείρησαν από τη Λευκωσία να αρθρώσουν μια ενιαία ευρωπαϊκή απάντηση σε ένα περιβάλλον «πολλαπλών κρίσεων».

Ασφάλεια και Μέση Ανατολή

Ο Αντόνιο Κόστα περιέγραψε μια Ευρώπη που οφείλει να έχει οπτική «360 μοιρών» στην ασφάλεια, συνδέοντας ευθέως την Ουκρανία με τη Μέση Ανατολή και τη συνολική γεωστρατηγική σταθερότητα της Ένωσης. Η επιλογή της Κύπρου ως τόπου της άτυπης συνόδου υπογραμμίστηκε ως συμβολική και ουσιαστική, καθώς πρόκειται για κράτος‑μέλος στην πρώτη γραμμή των περιφερειακών αναταράξεων και βασική «άγκυρα» της ευρωπαϊκής παρουσίας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Στο επίκεντρο βρέθηκε η κρίση στη Μέση Ανατολή, με τον κ. Κόστα να χαιρετίζει τις πρόσφατες εκεχειρίες (ΗΠΑ–Ιράν, Ισραήλ–Λίβανος), αλλά και να τονίζει ότι πραγματική ειρήνη μπορεί να υπάρξει μόνο με συνεπή υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου. 

Στις άμεσες προτεραιότητες της ΕΕ εντάσσει την αποκατάσταση της ελευθερίας ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, μια σταθερή κατάπαυση του πυρός που θα ανοίξει δρόμο σε βιώσιμη ειρήνη, και την αποτροπή ενός πυρηνικά εξοπλισμένου Ιράν, με την Ένωση να συμμετέχει σε προετοιμαζόμενη πολυμερή αμυντική αποστολή υπό γαλλική ηγεσία όταν το επιτρέψουν οι συνθήκες ασφαλείας.

Παράλληλα, οι Ευρωπαίοι ηγέτες άνοιξαν τη δύσκολη συζήτηση για την πρακτική εφαρμογή της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας (άρθρο 42.7 της ΣΕΕ), με τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου να επιβεβαιώνει πως η Ύπατη Εκπρόσωπος παρουσίασε σε ηγέτες ένα σχέδιο για το πώς μπορεί να ενεργοποιείται στην πράξη. Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν πήγε ένα βήμα παραπέρα, επισημαίνοντας πως η Συνθήκη είναι απολύτως σαφής για το «τι» αλλά όχι για το «πώς», και έφερε ως πρότυπο τον Μηχανισμό Πολιτικής Προστασίας της ΕΕ, όπου υπάρχει σαφής διαδικασία ενεργοποίησης και «καταρράκτης ενεργειών».

Ενέργεια: Από το σοκ των τιμών στην επιτάχυνση της μετάβασης  

Η Πρόεδρος της Κομισιόν έδωσε συγκεκριμένο μέγεθος στο κόστος της κρίσης, αναφέροντας ότι σε μόλις 54 ημέρες σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή, ο λογαριασμός της ΕΕ για εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα έχει αυξηθεί κατά πάνω από 25 δισ. ευρώ «χωρίς ούτε ένα μόριο επιπλέον ενέργειας». Το μήνυμα ήταν σαφές: η υπερεξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα καθιστά την Ευρώπη ευάλωτη σε κρίσεις, και η διέξοδος βρίσκεται στην ενίσχυση εγχώριων, προσιτών, καθαρών πηγών και, ως βασικό φορτίο, της πυρηνικής ενέργειας.

Στο επίπεδο των άμεσων παρεμβάσεων, η Κομισιόν προτείνει μια «εργαλειοθήκη» και όχι ενιαία λύση, αναγνωρίζοντας ότι το ενεργειακό «μίγμα» διαφέρει από κράτος σε κράτος. Η κ. φον ντερ Λάιεν επανέλαβε τα διδάγματα της κρίσης του 2022, επαναλαβάνοντας πως  η στήριξη πρέπει να είναι στοχευμένη προς όσους τη χρειάζονται πραγματικά, χρονικά περιορισμένη και κυρίως συντονισμένη σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με την ίδια λογική να εφαρμόζεται πλέον και στα αποθέματα καυσίμων -ιδίως καυσίμων αεροπορίας και ντίζελ- καθώς η αγορά στραγκαλίζεται.

Σε πιο δομικό επίπεδο, η Επιτροπή ετοιμάζει έως το καλοκαίρι «Σχέδιο Δράσης για την Ηλεκτροδότηση», με φόντο το γεγονός ότι η ηλεκτρική ενέργεια αντιστοιχεί σήμερα μόνο στο περίπου ένα τέταρτο της τελικής κατανάλωσης, ποσοστό χαμηλότερο από τις ΗΠΑ και την Κίνα, κάτι που «πρέπει και θα αλλάξει». Η στρατηγική, Κόστα και φον ντερ Λάιεν, συμπίπτει στην εκτίμηση ότι η επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης και των «home‑grown» λύσεων δεν είναι απλώς ζήτημα κόστους, αλλά πυλώνας οικονομικής ασφάλειας και στρατηγικής αυτονομίας της ΕΕ.

Ανταγωνιστικότητα, ενιαία αγορά και ψηφιακή/AI μετάβαση  

Στο εσωτερικό οικονομικό μέτωπο, η Πρόεδρος της Επιτροπής αξιοποίησε τη σύνοδο της Λευκωσίας για να αναδείξει την υπογραφή του οδικού χάρτη «One Europe, One Market» από την ίδια, την κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου και την Πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Κοινοβούλιο,  Ρομπέρτα Μετσόλα. Πρόκειται για μια κοινή πολιτική δέσμευση ολοκλήρωσης της Ενιαίας Αγοράς έως το τέλος του 2027, με σαφείς ενδιάμεσους στόχους, στηριγμένη σε πέντε «κινητήριους μοχλούς ευημερίας».

Οι πέντε αυτοί άξονες, όπως τους περιέγραψε η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, είναι η απλούστευση κανόνων για να διευκολυνθεί η δραστηριοποίηση των επιχειρήσεων, η άρση εμποδίων στις διασυνοριακές επενδύσεις και στο εμπόριο, η ενίσχυση της εμπορικής πολιτικής, η μείωση του ενεργειακού κόστους και η απανθρακοποίηση, και η επιτάχυνση του ψηφιακού και της τεχνητής νοημοσύνης. Μάλιστα, τόνισε, ότι η υπογραφή του οδικού χάρτη δεν είναι το τέλος, αλλά «η αρχή σκληρότερης δουλειάς» για την υλοποίηση των στόχων αυτών.

Νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο και ίδιοι πόροι  

Ο Αντόνιο Κόστα άνοιξε τη συζήτηση για το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο ως συλλογική ευθύνη που πρέπει να καταλήξει σε συμφωνία έως το τέλος του έτους, ώστε ο νέος προϋπολογισμός να «τρέξει» από τις αρχές του 2028, με «νέους ίδιους πόρους» να παίζουν κεντρικό ρόλο στη χρηματοδότηση. Η κυπριακή Προεδρία αναμένεται να παρουσιάσει τον Ιούνιο πρώτο προσχέδιο με αριθμούς, ενώ στο τραπέζι παραμένει το πακέτο προτάσεων της Επιτροπής και οι ιδέες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν έθεσε πιο ξεκάθαρα τη «δημοσιονομική εξίσωση», επισημαίνοντας ότι από το 2028 ξεκινούν οι αποπληρωμές του NextGenerationEU, ενώ την ίδια στιγμή η ΕΕ πρέπει να επενδύσει περισσότερο σε νέες προτεραιότητες (ανταγωνιστικότητα, τεχνητή νοημοσύνη, κβαντική τεχνολογία, άμυνα, ασφάλεια, ενέργεια) χωρίς να υπονομεύσει τις παραδοσιακές πολιτικές, όπως η ΚΑΠ και η Συνοχή. 

Υπό αυτό το πρίσμα, υποστήριξε ότι χωρίς νέους ίδιους πόρους, οι επιλογές περιορίζονται σε υψηλότερες εθνικές συνεισφορές ή σε μικρότερη δαπάνη, δηλαδή «λιγότερη Ευρώπη ακριβώς εκεί όπου χρειάζεται περισσότερη», και χαρακτήρισε το πακέτο ιδίων πόρων της Κομισιόν ως τη μόνη αξιόπιστη λύση για να ευθυγραμμιστούν οι ευρωπαϊκές φιλοδοξίες με τα διαθέσιμα μέσα.

Προς μια πιο ολοκληρωμένη αμυντική Ένωση;  

Κλείνοντας, οι δύο Πρόεδροι συνέκλιναν στην ανάγκη η ΕΕ να θωρακίσει το αμυντικό της δόγμα – όχι μόνο για το στάδιο μιας ένοπλης επίθεσης, αλλά και για τη «γκρίζα ζώνη» των υβριδικών, ψηφιακών και πληροφοριακών επιθέσεων. 

Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν παραδέχθηκε ότι, ενώ η Συνθήκη είναι σαφής ως προς την υποχρέωση των κρατών να συνδράμουν εάν ένα μέλος βρεθεί σε ανάγκη, παραμένει ασαφής ως προς τους πρακτικούς μηχανισμούς, γι’ αυτό και βρίσκεται σε εξέλιξη συνεργασία της  Ύπατης Εκπροσώπου Κάγια Κάλλας με τον Επίτροπο για την Άμυνα, Άντριους Κουμπίλιους.

Ταυτόχρονα, άνοιξε τη συζήτηση για το τι προηγείται της ενεργοποίησης της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας, αναφέροντας πώς η Ένωση μπορεί να αντιδρά συντονισμένα όταν κλιμακώνονται κυβερνοεπιθέσεις, υβριδικές επιχειρήσεις, εκστρατείες παραπληροφόρησης και χειραγώγησης, με στόχο την αποτροπή της μετάβασης σε ένοπλη σύγκρουση. 

Σε αυτό το ρευστό σκηνικό το μήνυμα από τη Λευκωσία είναι πως η Ευρώπη επιχειρεί να διαμορφώσει ένα συνεκτικό αφήγημα από την υποστήριξη στην Ουκρανία και την ειρήνη στη Μέση Ανατολή, μέχρι την προστασία πολιτών και επιχειρήσεων και την αρχιτεκτονική του μελλοντικού προϋπολογισμού.

Και χρειάζεται να το επικοινωνήσει σταθερά και με ενιαία φωνή, ώστε να περιοριστούν οι αντιδράσεις για τους νέους φόρους που φέρνουν οι «νέοι ίδιοι πόροι» του ΠΔΠ 2028-2034.