«Το καλό συχνά κάνει κακό» – Όταν ο Τόλκιν αποκάλυψε «την πιο τραγική στιγμή» του «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών»

Αποκαλύψεις σχετικά με το πώς εμπνεύστηκε τα έπη του «Το Χόμπιτ» και «Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών», αλλά και σχετικά με το ποια θεωρεί την πιο τραγική στιγμή στα βιβλία του, είχε αποκαλύψει ο Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν σε σπάνια συνέντευξη στο BBC το 1968, η οποία δεν είχε μεταδοθεί ποτέ ολόκληρη.

Το «Χόμπιτ» ξεκινά με τον μάγο Γκάνταλφ να επισκέπτεται τον Μπίλμπο Μπάγκινς, το χόμπιτ από το ομώνυμο βιβλίο και να τον πείθει να αναλάβει μια επικίνδυνη αποστολή, αλλά θα είχε δεχτεί ο ίδιος ο Βρετανός συγγραφέας την πρόκληση; Την απάντηση είχε δώσει ο ίδιος ο Τόλκιν στη συγκεκριμένη συνέντευξη.

«Αν ένας μάγος είχε έρθει σε μένα όταν ήμουν μικρός, η κατάσταση θα ήταν εντελώς διαφορετική από αυτή στο “Χόμπιτ”», είχε αποκαλύψει ο Τόλκιν. «Θα έβρισκα κάποια δικαιολογία για να μην πάω… Δεν είχα καμία απολύτως επιθυμία να βρεθώ σε δύσκολη θέση μόνο και μόνο για χάρη της περιπέτειας», είχε αναφέρει ακόμη. Εξάλλου, είχε προσθέσει, «με είχαν αναθρέψει πολύ καλά ώστε να αποφεύγω τις συνομιλίες με ύποπτους ηλικιωμένους κυρίους».

Ωστόσο, αυτή η ομολογία της συνέντευξης που είχε δώσει ο Τόλκιν το 1968, 31 χρόνια μετά την έκδοση του «Χόμπιτ», δεν μεταδόθηκε ποτέ. Μόνο μερικά αποσπάσματα από τη συνέντευξη προβλήθηκαν στην τηλεόραση το 1968, ενώ το μεγαλύτερο μέρος της παρέμεινε κρυμμένο στα βάθη του αρχείου του BBC μέχρι που ανακαλύφθηκε για τις ανάγκες ενός ραδιοφωνικού προγράμματος το 2019.

Το υλικό, που δεν είχε ούτε προβληθεί, ούτε ακουστεί κατά το παρελθόν, περιλαμβάνει εκπληκτικές στιγμές ειλικρίνειας από τον συγγραφέα του «Χόμπιτ» και του «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών» και αποκαλύπτει τις σκέψεις του Τόλκιν για βασικούς χαρακτήρες των βιβλίων του που έγιναν μπεστ σέλερ.

Η εμπειρία του Τόλκιν που τον ενέπνευσε να γράψει «Το Χόμπιτ»

Το «Χόμπιτ» εκδόθηκε για πρώτη φορά στις 21 Σεπτεμβρίου 1937 και η εβδομάδα γύρω από αυτή την ημερομηνία έχει έκτοτε ονομαστεί «Εβδομάδα Τόλκιν» προς τιμήν του. Στη συνέντευξη του 1968, ο Τόλκιν είχε αποκαλύψει και την προσωπική εμπειρία, η οποία τον ενέπνευσε για το μυθιστορηματικό του έπος. Επρόκειτο για μία εκδρομή για πεζοπορία στην Ελβετία το 1911, όταν ήταν μόλις 19 ετών.

«Ένα από τα βασικά στοιχεία του “Χόμπιτ” είναι μία από τις λίγες περιπέτειες που έζησα στη ζωή μου», είχε εξιστορήσει. «Διασχίσαμε πολλά ορεινά περάσματα… Φορούσαμε μόνο σακίδια πλάτης. Κοιμόμασταν στα πιο εκπληκτικά μέρη. Γλιτώσαμε μερικές φορές από τον θάνατο την τελευταία στιγμή, όπως εκείνη τη φορά με τις πέτρες των γιγάντων, και ούτω καθεξής. Και νομίζω ότι γι’ αυτό, στην πραγματικότητα, το ταξίδι [του Μπίλμπο] είναι μια πραγματική προσωπική εμπειρία – τροποποιημένη, φυσικά. Δεν συναντήσαμε κανένα γκόμπλιν».

Ο Τόλκιν μίλησε επίσης για τις γλώσσες που επινόησε στα μυθιστορήματα φαντασίας που έγραψε. Ανέφερε ότι η προέλευσή τους ανάγεται στην εποχή που μελετούσε κλασικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και τον απασχολούσε ένα ασυνήθιστο χόμπι: η εκμάθηση της φινλανδικής γλώσσας. «Η δομή της, η ηχητική της υφή είναι πραγματικά αξιοθαύμαστη», είχε πει. «Με μεθάει, θα έλεγα. Απλώς αποσύρθηκα και την έμαθα, ενώ θα έπρεπε να κάνω άλλα πράγματα και οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να καταλάβουν γιατί οι εργασίες μου για το αρχαίο ελληνικό θέατρο γίνονταν όλο και χειρότερες», είχε συμπληρώσει.

Ωστόσο όπως είπε, αυτό το πάθος βρήκε τη θέση του στη γλώσσα της Μέσης Γης. «Ξεκίνησε ως εξαιρετικά φινλανδική… Είναι, όπως θα λέγατε, με φινλανδική βάση, με μια ορισμένη δόση ελληνικών και άλλων γλωσσών που έχω μάθει από τότε», είχε προσθέσει.

Η αγάπη του Τόλκιν για τις γλώσσες ξεκίνησε από μικρή ηλικία και συνεχίστηκε μετά την επιστροφή του από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν εργάστηκε ως βοηθός για την έκδοση του λεξικού «Oxford English Dictionary».

«Με είχαν προσλάβει για να ασχολούμαι με ετυμολογίες και εκείνη την εποχή συνάντησα πολλές πολύ ενδιαφέρουσες ετυμολογίες», είχε πει το 1968. «Winter, walrus, wampum, διάφορα πράγματα αυτού του είδους. Ήταν ακριβώς επειδή έπρεπε να αναλύσω ετυμολογικά τη λέξη wampum που ήρθα για πρώτη φορά σε επαφή με τις γλώσσες των αυτοχθόνων Αλγκονκίν της Ανατολικής Αμερικής. Έτσι, ένα λεξικό είναι ένα θαυμάσιο μέρος», συμπλήρωσε.

Η τραγωδία του Γκόλουμ

Ίσως η πιο διαφωτιστική αποκάλυψη της συνέντευξης ήρθε όταν ο Τόλκιν μιλούσε για τον Γκόλουμ, χαρακτήρα που υποδύθηκε ο Άντι Σέρκις στις ταινίες του Πίτερ Τζάκσον «Το Χόμπιτ» και «Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών». Πρόκειται για το χόμπιτ που μετατράπηκε σε Γκόλουμ, καθώς το Δαχτυλίδι τον διέφθειρε τόσο πολύ με αποτέλεσμα να αλλάξει σωματικά, πνευματικά και να αποκτήσει σύνδρομο διπλής προσωπικότητας. Ο συγγραφέας περιέγραψε τον χαρακτήρα ως «παράδειγμα διαφθοράς» και έλαμψε όταν ρωτήθηκε για μια βασική σκηνή στον «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών»: ο Γκόλουμ βρίσκεται μαζί με τον ήρωα του μυθιστορήματος, τον Φρόντο και σχεδόν μεταμορφώνεται.

«Το περιστατικό για το οποίο μιλάει είναι όταν ο Γκόλουμ αρχίζει πραγματικά να μεταμορφώνεται ξανά σε Σμίγολ (σ.σ. ο χαρακτήρας του όταν ήταν χόμπιτ και πριν μετατραπεί στον Γκόλουμ)», είπε ο Στιούαρτ Λι, καθηγητής αγγλικής γλώσσας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, σε μια ραδιοφωνική εκπομπή του 2019 σχετικά με τις χαμένες ηχογραφήσεις του Τόλκιν. «Κερδίζει τη μάχη – η καλή πλευρά επικρατεί και προσπαθεί να χαϊδέψει τον Φρόντο, ο οποίος κοιμάται», αλλά τότε παρεμβαίνει ο καλύτερος φίλος του Φρόντο, ο Σαμ.

«Πολλοί με ρωτούν συχνά τι με συγκινεί περισσότερο», είπε ο Τόλκιν. «Νομίζω ότι το πιο τραγικό σημείο σε ολόκληρη την ιστορία είναι η φοβερή ειρωνεία ότι το καλό συχνά προκαλεί κακό. Η πιο τραγική στιγμή είναι όταν ο Σαμ, από προστατευτικό ένστικτο, λέει: “Πάρε τα χέρια σου από πάνω του”. Και έτσι ανατρέπει τη μετάνοια του Γκόλουμ. Γιατί αυτό φαίνεται να ανταποκρίνεται πολύ στην πραγματική ζωή».

«Αν και ο Σαμ προσπαθεί απλώς να προστατεύσει τον φίλο του, η πράξη του κάνει τον Γκόλουμ να επιστρέψει στην κακή του πλευρά. Αυτό αντανακλά την ευρύτερη κοσμοθεωρία του Τόλκιν», εξήγησε ο Λι. «Αυτό που συμβαίνει στη μυθολογία του είναι ότι το καλό μπορεί μερικές φορές να προκαλέσει υπερβολικό κακό χωρίς να το θέλει», προσέθεσε.

Στο βίντεο του BBC, ο δημοσιογράφος σχολίασε επίσης ότι η ηθική στα βιβλία του Τόλκιν δεν είναι τόσο απλή όσο η αντιπαράθεση του καλού με το κακό. «Οι γενικές γραμμές είναι μάλλον απλές», είχε πει ο συγγραφέας. «Αλλά φυσικά, στην πραγματικότητα δεν είναι έτσι, έτσι δεν είναι; Βλέπεις το κακό και στην πλευρά του καλού. Δεν είναι απλώς οι καλοί εναντίον των κακών, όπως το λένε στη σύγχρονη ορολογία», είχε προσθέσει.

Πηγή: BBC