TIFF & SSIFF 2026: Ναι στο «La bola negra», γιατί… δεν θέλω να ονειρεύομαι τη ζωή μου, θέλω να τη ζήσω

Εμπνευσμένο από το θεατρικό «La piedra oscura» («Η σκοτεινή πέτρα»), το «La bola negra» έρχεται να μας θυμίσει, με έναν παράδοξο τρόπο, την παλιά παροιμία «πέτρα που κυλάει, χορτάρι δεν πιάνει». Μόνο που εδώ η πέτρα είναι το παρελθόν, το οποίο, όσο κυλά στο μονοπάτι της Ιστορίας, ανανεώνει τη σχέση του με τον χρόνο αλλά και τα μαθήματα που κληροδοτεί στις επόμενες γενιές. Και, όπως μας υπενθυμίζουν τόσο ο τίτλος του θεατρικού όσο και η κινηματογραφική του απόηχος, ακόμη και οι πέτρες μπορούν να κρύβουν μια σκοτεινή ψυχή.

«Κληρονόμησες κάτι και δεν ξέρεις τι να το κάνεις. Πόσο ισπανικό!». Γύρω από αυτή την παρατήρηση στροβιλίζεται το «La bola negra», μετακινώντας διαρκώς τον θεατή από την απόλαυση σε μια μικρή, δημιουργική αμηχανία. Αν το δούμε μέσα από μια ελληνική οπτική, η σύνδεση έρχεται σχεδόν αυτόματα. Κληρονομούμε Ιστορία, έργα τέχνης, ένδοξους προγόνους και οικογενειακές σιωπές συνενοχής. Κάποια τα μοστράρουμε σαν γαλόνια μιας θριαμβευτικής μάχης, ενώ άλλα τα καταχωνιάζουμε στο σεντούκι του σκοταδιού και της σιωπής. Με αυτή την αντιφατική συνύπαρξη αναμετριέται κάθε επόμενη γενιά, προσπαθώντας να μιλήσει για πράγματα που δεν έζησε η ίδια, αλλά των οποίων εξακολουθεί να αισθάνεται το βάρος.

Οι Χαβιέρ Κάλβο και Χαβιέρ Αμπρόσι, οι γνωστοί Los Javis, τοποθετούν αυτή ακριβώς την αμηχανία στο κέντρο της νέας τους ταινίας. Το «La bola negra» συνδέει τρεις ανδρικές ζωές, σε τρεις διαφορετικές εποχές, μέσα από την επιθυμία, τον πόνο και την κληρονομιά ενός ανολοκλήρωτου έργου του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα. Ο ίδιος ο τίτλος παραπέμπει στην πρακτική της «μαύρης μπάλας», με την οποία μπορούσε κάποιος να αποκλειστεί από έναν κλειστό κύκλο, εδώ με φόντο την υποψία μιας σεξουαλικής απόκλισης από όσα η κοινωνία της εποχής αναγνώριζε ως ορθά και μοναδικά.

Η φιλοδοξία του σκηνοθετικού διδύμου, που οι Ισπανοί γνωρίζουν και αγαπούν από το θέατρο, τον κινηματογράφο και την τηλεόραση, είναι μεγάλη. Επιχειρούν να δώσουν κινηματογραφική συνέχεια σε εμπειρίες που καταστάλθηκαν και σε ζωές που η επίσημη αφήγηση φρόντισε να εξαφανίσει, κυρίως στο όνομα της κοινωνικής ευπρέπειας.

Το κάνουν μέσα από ένα εύρημα που λειτουργεί ταυτόχρονα δραματουργικά και ιστορικά. Η συνάντηση με τον Λόρκα περνά μέσα από ένα βιβλίο που φτάνει στα χέρια κάποιου ως κληρονομιά. Η κίνηση είναι απλή, αλλά έχει σημασία, γιατί η πολιτιστική κληρονομιά αποκτά πραγματικό βάρος όταν μετατρέπεται σε προσωπικό συμβάν, όταν δηλαδή ένα κείμενο που υπήρχε πριν από εμάς και για χρόνια παρέμενε χαμένο μοιάζει ξαφνικά να αφορά περισσότερο το παρόν μας από το παρελθόν.

Το ανολοκλήρωτο έργο του Λόρκα γίνεται έτσι μια εύστοχη αφετηρία, επειδή κουβαλά ταυτόχρονα την υπόσχεση όσων θα μπορούσαν να είχαν γραφτεί και την απουσία εκείνου που δεν πρόλαβε να τα ολοκληρώσει ή απλώς να τα εκθέσει στο φως. Η ταινία κινείται ακριβώς μέσα σε αυτό το κενό, έχοντας επίγνωση πως υπάρχουν ζωές για τις οποίες δεν διασώθηκαν αρκετές λέξεις. Οι τρεις χρονικές διαδρομές, το 1932, το 1937 και το 2017, επιτρέπουν στους δημιουργούς να παρατηρήσουν όχι μόνο πώς αλλάζουν οι συνθήκες μέσα στις οποίες εκφράζεται η επιθυμία, αλλά και πόσο αργά αλλάζει η ίδια η κοινωνική ματιά απέναντί της.

Γιατί η διαδοχή των εποχών δεν συνεπάγεται αυτομάτως και αντίστοιχη διαδοχή ελευθερίας. Οι κοινωνίες μπορούν να αλλάζουν τους νόμους τους πολύ γρηγορότερα απ’ όσο αλλάζουν τις αντιλήψεις που κάποτε γέννησαν αυτούς τους νόμους, γραπτούς ή άγραφους. Η ντροπή επιβιώνει στα ανείπωτα και στα θέματα που αποφεύγουμε να εξετάσουμε ανοιχτά. Η ιστορική βία άλλωστε δεν χρειάζεται μόνο καταστολή. Χρειάζεται και σιωπή, ώστε να διαχειριστεί πιο εύκολα την αγάπη, την αποδοχή και την ίδια την έννοια της κανονικότητας.

Οι Los Javis αναρωτιούνται αν μπορεί κανείς να κληρονομήσει έναν πόνο που δεν έζησε και αν αυτός ο πόνος μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο μεγάλωσε, αγάπησε ή διεκδίκησε τη δική του ελευθερία. Κυρίως, όμως, αναζητούν έναν τρόπο να τιμήσουν όσους στερήθηκαν αυτή την ελευθερία χωρίς η μνήμη τους να μετατραπεί σε διαρκές μνημόσυνο. Η σχέση τους με το παρελθόν δεν θέλουν να περνά αποκλειστικά μέσα από τον πόνο, γιατί η μνήμη αποκτά νόημα όταν βοηθά κάποιον να ζήσει πληρέστερα, να πλησιάσει την επιθυμία του και να απομακρυνθεί από τη μοναξιά ή την αίσθηση προσωπικής αποτυχίας.

Η αναφορά στη La Barraca, τον περιοδεύοντα πανεπιστημιακό θίασο με τον οποίο ο Λόρκα μετέφερε το θέατρο στην ισπανική περιφέρεια, εντάσσει την τέχνη σε αυτή τη διαδικασία συνάντησης. Η ιδέα μιας δημιουργίας που μπορεί να φτάσει στους πάντες κουβαλά και μια βαθιά λαχτάρα αναγνώρισης, την ανάγκη να υπάρξουν λέξεις αρκετά ανοιχτές ώστε ένας άγνωστος άνθρωπος να μπορέσει να χωρέσει μέσα τους τον εαυτό του.

Το θέατρο προσφέρει, βέβαια, μια παράξενη άδεια. Μέσα στον προστατευμένο χώρο του μπορείς να εκφραστείς, να μεταμορφωθείς και να εκθέσεις την επιθυμία σου. Μόλις όμως περάσεις την πόρτα, ο κόσμος περιμένει να ξαναγίνεις εκείνος που θεωρεί ότι οφείλεις να είσαι. Έτσι η ανοχή αποκτά ωράριο και διεύθυνση. Η ίδια κοινωνία που χειροκροτεί κάτι πάνω στη σκηνή μπορεί να ενοχληθεί όταν το συναντήσει στο διπλανό τραπέζι.

Αυτή ακριβώς η απόσταση κάνει τη φράση «Δεν θέλω να ονειρεύομαι, θέλω να ζήσω» να ακούγεται σαν το καθαρότερο αίτημα της ταινίας. Η φαντασία μπορεί να προσφέρει καταφύγιο, αλλά κάποια στιγμή το καταφύγιο στενεύει και ο πραγματικός άνθρωπος θέλει να αγγίξει, να εξελιχθεί και να ξυπνήσει δίπλα σε κάποιον χωρίς να χρειάζεται να οργανώνει εκ των προτέρων την απόκρυψή του. Δεν το ζητά απλώς. Το θεωρεί αυτονόητο δικαίωμα.

Η παρουσία του ελληνικού τραγουδιού ανοίγει αυτή την ιστορία προς μια ιδιαίτερα οικεία για εμάς κατεύθυνση. Και ναι, σε μια ταινία με την Γκλεν Κλόουζ και την Πενέλοπε Κρουθ ακούμε την «Αγοροκοριτσάρα» του Παναγιώτη Τούντα με τη Ρόζα Εσκενάζυ, αλλά και το «Γιατί φουμάρω κοκαΐνη». Το ενδιαφέρον αυτής της επιλογής βρίσκεται στην αναστάτωση των έμφυλων και κοινωνικών κανόνων που μπορεί ακόμη να μεταφέρει μια παλιά λαϊκή φωνή.

Προσωπικά, αυτή η συνάντηση μου αρέσει ιδιαίτερα επειδή διαταράσσει τη βολική ιδέα μιας παράδοσης απολύτως τακτοποιημένης και υπάκουης. Στους παλιούς δίσκους κρύβονται φωνές πολύ πιο ανήσυχες απ’ όσο επιτρέπουν ορισμένες σύγχρονες διακηρύξεις περί παράδοσης. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και με το φλαμένκο μέσα στην ταινία. Η μουσική μπορεί να κουβαλά τη μνήμη ενός τόπου και ταυτόχρονα να ανοίγει χώρο για όσα ο ίδιος αυτός τόπος δυσκολεύεται να αποδεχτεί. Το σώμα, η φωνή και η επιθυμία δεν έμαθαν ποτέ να μένουν ακίνητα για να εξυπηρετούν τις εθνικές αφηγήσεις.

Και αν το καλοσκεφτεί κανείς, το φλαμένκο και το ρεμπέτικο κουβαλούν κάτι από το ίδιο μπρούσκο της παράδοσης δύο λαών που συναντιούνται εδώ μέσα στο σώμα μιας ταινίας. Η μουσική και η θεατρικότητα επιτρέπουν στους Los Javis να δώσουν στο συναίσθημα μεγάλη έκταση. Ο έρωτας δικαιούται ομορφιά, ένταση και ακόμη και υπερβολή. Η επιλογή έχει σημασία σε μια ιστορία καταπίεσης, όπου υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος οι χαρακτήρες να περιοριστούν αποκλειστικά στην ιδιότητα του θύματος. Η επιθυμία τους χρειάζεται να γίνει αισθητή ως δύναμη ζωής, ώστε να αντιληφθούμε όχι μόνο τι τους συνέβη, αλλά και τι προσδοκούν, τι τους συγκλονίζει και τι θα ήθελαν να κάνουν με τον χρόνο τους αν μπορούσαν πραγματικά να τον διεκδικήσουν.

Αυτή η ίδια εκφραστική γενναιοδωρία γεννά, ωστόσο, και τις επιφυλάξεις μου. Σε ορισμένα σημεία η ταινία μοιάζει να θέλει να εξασφαλίσει εκ των προτέρων τη συγκίνηση, υπογραμμίζοντας τη σημασία μιας στιγμής πριν μας αφήσει να τη συναντήσουμε μόνοι μας. Η ομορφιά κινδυνεύει τότε να εξιδανικεύσει το τραύμα, ενώ η μεγάλη ιστορική σύνδεση φορτώνει κάποιες φορές κάθε πρόσωπο με την υποχρέωση να αντιπροσωπεύει κάτι ευρύτερο από τον ίδιο του τον εαυτό. Προτιμώ τις στιγμές όπου μια επιθυμία παραμένει αμήχανη και συγκεκριμένη, χωρίς να χρειάζεται αμέσως να μετατραπεί σε σύμβολο.

Παρά αυτή την τάση προς την έμφαση, αναγνωρίζω στην ταινία μια ουσιαστική αγωνία για το τι τελικά θα απομείνει από εμάς. Ένα βιβλίο φτάνει σε άλλα χέρια, ένας δίσκος ξαναπαίζει και κάποιος συναντά μια φωνή για να ανακαλύψει πως ένας άνθρωπος, πολλά χρόνια πριν, δυσκολεύτηκε με κάτι που ο ίδιος πίστευε πως ήταν αποκλειστικά δικό του. Η τέχνη διατηρεί αυτή τη δυνατότητα της καθυστερημένης συνάντησης. Δεν μπορεί να επιστρέψει στους νεκρούς τη ζωή τους, μπορεί όμως να αλλάξει τη ζωή εκείνου που τους ακούει.

Εκεί με κερδίζει περισσότερο το «La bola negra», στην απαίτησή του να κάνουμε κάτι με όσα παραλάβαμε. Να διαβάσουμε τον Λόρκα πέρα από την επέτειο, να ακούσουμε ένα τραγούδι πέρα από τη νοσταλγία και να επιτρέψουμε στην ιστορία ενός άλλου ανθρώπου να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο φερόμαστε σήμερα. Κληρονομήσαμε κάτι και δεν ξέρουμε τι να το κάνουμε. Ίσως η αρχή να είναι να σταματήσουμε να το κρατάμε κλειδωμένο.

Στο σενάριο, οι σκηνοθέτες συνεργάζονται με τον Αλμπέρτο Κονεχέρο. Στους συντελεστές βρίσκονται ο Guitarricadelafuente ως Σεμπαστιάν, ο Μιγκέλ Μπερναρντέου ως Ραφαέλ, ο Κάρλος Γκονθάλεθ ως Αλμπέρτο και ο Μάιλο Κουίφες ως Κάρλος, μαζί με τη Λόλα Ντουένιας, την Πενέλοπε Κρουθ και την Γκλεν Κλόουζ.